Hai sinh viên Y khoa tại Hà Nội đã livestream với những lời lẽ phản cảm như “tiêm thuốc độc” người xem, “xếp cho bác giường trong góc và lấy ven trật ba lần”, gây làn sóng phẫn nộ trong dư luận. Sự việc không chỉ làm xói mòn niềm tin vào lực lượng y tế tương lai mà còn đặt ra câu hỏi về tâm lý đằng sau những phát ngôn lệch chuẩn của các trí thức trẻ.
Nguyên nhân tâm lý: Hiệu ứng giải ức chế trực tuyến
Bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, thành viên Hội Y học Dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam, người có nhiều năm nghiên cứu về tâm lý học hành vi, phân tích hai nguyên nhân chính. Đầu tiên là “hiệu ứng giải ức chế trực tuyến” – khái niệm giải thích vì sao con người dễ buông thả, hung hăng hơn trên mạng. Hiệu ứng này xuất phát từ cơ chế “tính tàng hình”: trên không gian ảo, sinh viên không thấy biểu cảm hoảng sợ của bệnh nhân, khiến lời đe dọa trở nên nhẹ bẫng, biến thành trò đùa vô cảm. Cơ chế thứ hai là “giảm thiểu thẩm quyền” – mạng xã hội làm mờ ranh giới kỷ luật, tạo cảm giác rằng phát ngôn trực tuyến không liên quan đến quy chế ngành y.
Nguyên nhân sâu xa hơn là “sự thoái lui đạo đức” (moral disengagement). Theo BS Hoàng, đây là quá trình tái cấu trúc nhận thức cho phép sinh viên tự bào chữa, đổ lỗi cho nạn nhân, cho rằng bệnh nhân sai trước nên xứng đáng bị đe dọa. Điều này phản ánh sự chai sạn cảm xúc do tiếp xúc quá nhiều với bạo lực ngôn từ trên mạng.
Ảo tưởng quyền lực và lỗ hổng giáo dục y khoa
BS Hoàng cũng chỉ ra tâm lý ảo tưởng rằng trí tuệ và vị thế của bản thân vượt trội – hiện tượng phổ biến ở những người còn thiếu kinh nghiệm thực tế. Dù mới là sinh viên thực tập, các em đã dùng hình ảnh kim tiêm, mũi thuốc để thị uy. “Môi trường công nghệ không chỉ phản ánh mà còn khuếch đại những sai lệch trong nhận thức và hành vi của cá nhân”, BS Hoàng nhận định.
Sự việc cũng bộc lộ khoảng trống trong đào tạo y khoa: “Chúng ta dạy 12 điều y đức áp dụng cho phòng khám vật lý, nhưng lại quên dạy sinh viên cách hành xử trên không gian ảo”. BS Hoàng kêu gọi các trường đại học đưa “digital professionalism” (tính chuyên nghiệp kỹ thuật số) vào giảng dạy chính khóa.
Digital professionalism: Cần tích hợp vào chương trình đào tạo
Tiến sĩ, bác sĩ Nguyễn Viết Hải, giảng viên trường Đại học Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội, dẫn hướng dẫn của General Medical Council (Anh) và Hiệp hội các trường Y Mỹ (AAMC). Theo đó, digital professionalism là duy trì chuẩn mực đạo đức và hành vi nghề nghiệp trong môi trường số, bao gồm bảo mật thông tin người bệnh, sử dụng mạng xã hội chuyên nghiệp, tránh phát ngôn làm giảm niềm tin vào nghề y. “Nói đơn giản, những điều nhân viên y tế không nên làm trong bệnh viện thì cũng không nên làm trên Facebook, TikTok”, TS.BS Hải lý giải.
Tại Việt Nam, đã có quy định về y đức và quy tắc ứng xử, nhưng nội dung về hành vi trên mạng xã hội chưa được đưa vào đào tạo một cách rõ ràng và hệ thống. TS.BS Hải đề xuất tích hợp nội dung này vào các môn y đức hoặc kỹ năng tiền lâm sàng thay vì mở một học phần riêng. Sinh viên cần được học qua tình huống thật: có được quay video trong bệnh viện không? Có nên đăng ảnh mặc áo blouse trong nội dung gây sốc? Khi nào một câu đùa trở thành phát ngôn tổn hại niềm tin? “Mục tiêu không phải là cấm sinh viên sử dụng mạng xã hội, mà là giúp các em sử dụng có trách nhiệm”, TS.BS Hải nhấn mạnh.
Hệ lụy và xử lý kỷ luật
Vụ việc đã gây ảnh hưởng tiêu cực đến uy tín ngành y. Hai sinh viên liên quan thuộc trường Đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội; nhà trường đã thông báo sẽ kỷ luật sau khi rà soát quá trình học tập, rèn luyện đạo đức. Đại học Y Hà Nội cũng lên tiếng về một trường hợp sinh viên khác có phát ngôn tương tự. Các chuyên gia cho rằng, đây là hồi chuông cảnh tỉnh để các cơ sở đào tạo y khoa nhanh chóng cập nhật chương trình giáo dục phù hợp với kỷ nguyên số.
