Tận Dụng Trụ Sở Cũ Để Xây Dựng Thư Viện Cộng Đồng: Giải Pháp Thiết Thực Cho Việt Nam
Kỹ sư thiết kế phần cứng Nguyễn Nghĩa Tài chia sẻ trải nghiệm từ hơn 10 năm sống và làm việc tại một thị trấn nhỏ ở Mỹ, nơi thư viện cộng đồng là công trình nổi bật nhất. Anh được làm thẻ miễn phí và mượn sách dễ dàng, dù mới đến Mỹ một tuần và chưa phải công dân. Điều này cho thấy thư viện được coi là dịch vụ công hàng ngày, dành cho tất cả mọi người, không chỉ là phần phụ trợ cho giáo dục.
Thư Viện Không Chỉ Là Kho Sách
Thư viện đó được thiết kế chia khu theo lứa tuổi, với góc dành cho trẻ từ một tuổi có thảm ngồi, thú bông, sách tranh và đồ chơi xếp hình. Sách nuôi dạy con được đặt ở vị trí dễ thấy để phụ huynh đọc trong lúc chơi cùng trẻ. Cách tiếp cận này nuôi dưỡng thói quen đọc từ sớm và biến việc đọc sách thành phần đời sống. Nếu một thị trấn nhỏ ở Mỹ coi thư viện là thiết yếu, tại sao nhiều xã, phường tại Việt Nam lại thiếu không gian tương tự, nơi ai cũng có thể tiếp cận và ghé thăm thường xuyên?
Lịch Sử Và Bài Học Từ Mỹ
Câu chuyện thư viện ở Mỹ gắn với chi tiết lịch sử nổi tiếng: hơn 100 năm trước, tỷ phú Andrew Carnegie tài trợ xây dựng hàng nghìn thư viện cộng đồng với lý do đơn giản là miễn phí giúp người nghèo tiếp cận tri thức và tự nâng cao đời sống. Tại Việt Nam, thay vì chờ đợi tỷ phú, chúng ta có thể tái sử dụng tài sản công để tạo giá trị mới. Sau sắp xếp và sáp nhập đơn vị hành chính, nhiều trụ sở dôi dư đã xuất hiện và có nguy cơ đóng cửa, xuống cấp, gây lãng phí. Thay vào đó, chúng có thể được chuyển đổi thành thư viện cộng đồng – một thiết chế mềm nhưng có tác động dài hạn và bền vững.
Thiết Kế Và Vận Hành Hiệu Quả
Mặt bằng, vị trí, phòng ốc và điện nước cơ bản đã sẵn có. Điều cần thiết là thiết kế công năng đúng và mô hình vận hành hiệu quả. Nếu chỉ đổi biển "UBND" thành "Thư viện" và xếp vài tủ sách, kết quả sẽ là một kho sách phủ bụi. Để thư viện cộng đồng "sống", nơi người dân có thói quen ghé qua, cần coi đây là dịch vụ công kiểu mới với các lớp chức năng cốt lõi:
- Không gian cho trẻ em và gia đình: Góc đọc thiếu nhi với thảm ngồi, sách tranh, đồ chơi giáo dục và giờ kể chuyện cuối tuần.
- Không gian học tập cho học sinh: Bàn học, ánh sáng tốt, wi-fi, tài liệu tham khảo và chỗ học nhóm nhỏ; có thể bổ sung góc STEM đơn giản.
- Không gian cho tuổi teen: Góc phù hợp với truyện tranh, tạp chí, sách kỹ năng và sách hướng nghiệp.
- Không gian cho người lớn và sinh hoạt cộng đồng: Tổ chức lớp kỹ năng số, hướng nghiệp, ngoại ngữ, tài chính cá nhân, pháp luật phổ thông, cùng câu lạc bộ đọc sách và workshop.
Nếu trụ sở cũ có sân rộng, có thể bố trí góc vui chơi đơn giản cho trẻ hoặc dụng cụ tập luyện ngoài trời, nhưng không nên lấn át lõi thư viện.
Triển Khai Với Chi Phí Hợp Lý
Để triển khai không gặp trở ngại về chi phí, có thể áp dụng nguyên tắc chuẩn tối thiểu, triển khai nhanh và mở rộng dần:
- Chọn thí điểm: Mỗi xã/phường chọn một đến hai trụ sở cũ ở vị trí thuận lợi, gần trường học và khu dân cư tập trung.
- Sửa chữa theo gói: Cải thiện ánh sáng, nhà vệ sinh, bàn ghế, biển hiệu và mạng Internet với chi phí thấp hơn xây mới.
- Vận hành theo mạng lưới: Thư viện cấp tỉnh làm đầu não phụ trách chuyên môn, phân loại sách và tập huấn; thư viện xã/phường là điểm phục vụ cuối, luân chuyển sách thường xuyên.
- Nhân sự lai: Kết hợp cán bộ kiêm nhiệm với cộng tác viên như giáo viên nghỉ hưu, đoàn thanh niên và sinh viên tình nguyện, cùng tập huấn nghiệp vụ tối thiểu.
Khi ổn định, có thể chuẩn hóa bằng phần mềm thư viện để quản lý mượn trả, liên thông sách và theo dõi hiệu quả. Về sách, không cần mua nhiều ngay đầu; có thể huy động đóng góp từ cá nhân và doanh nghiệp với cơ chế kiểm kê minh bạch.
Duy Trì Và Đo Lường Hiệu Quả
Kinh phí duy trì có thể kết hợp ngân sách cơ bản và xã hội hóa có kiểm soát. Rủi ro lớn nhất là làm theo phong trào rồi đóng cửa. Để tránh hình thức, mỗi thư viện nên theo dõi chỉ số như số thẻ bạn đọc, lượt mượn theo tuần, số buổi hoạt động mỗi tháng và tỷ lệ sách luân chuyển. Số liệu này giúp xin ngân sách và mở rộng mô hình dựa trên hiệu quả thực tế.
Một trụ sở xã, phường cũ có thể trở thành điểm hẹn tri thức cho cộng đồng, nơi trẻ em yêu sách, thanh thiếu niên tìm không gian phù hợp, người lớn học kỹ năng mới và người già có chỗ đọc sách. Trong bối cảnh mở rộng giáo dục miễn phí và hướng tới phúc lợi y tế phổ quát, thư viện cộng đồng là mảnh ghép quan trọng để đầu tư vào con người, góp phần xây dựng xã hội tri thức bền vững.
