Thiên Tai Cực Đoan Gia Tăng: Việt Nam Đối Mặt Với Những Thách Thức Lớn Trong Kỷ Nguyên Biến Đổi Khí Hậu
Tại hội thảo “Ứng phó thiên tai cực đoan trong kỷ nguyên biến đổi khí hậu” do Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức sáng 18/3, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Hiển, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, đã đưa ra những cảnh báo đáng lo ngại. Ông cho biết xu thế nóng lên toàn cầu đang diễn ra với tốc độ nhanh hơn so với các dự báo trước đây, gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng.
Những Con Số Biết Nói Về Tác Động Của Thiên Tai
Giai đoạn từ năm 2015 đến 2025 đã ghi nhận 11 năm nóng nhất trong hơn 175 năm quan trắc, với kỷ lục được thiết lập vào năm 2024. Sự gia tăng nhiệt độ này kéo theo các hiện tượng thời tiết cực đoan xuất hiện ngày càng nhiều, cả về tần suất lẫn cường độ, tác động rõ rệt đến Việt Nam.
Trong những năm gần đây, thiên tai diễn biến hết sức bất thường, từ hạn hán và xâm nhập mặn nghiêm trọng ở khu vực Nam Bộ cho đến các đợt mưa lũ lịch sử tại miền Trung vào năm 2025, gây thiệt hại lớn về người và tài sản. Năm 2024, một cơn bão được đánh giá là mạnh nhất trong khoảng 30 năm gần đây đã đổ bộ vào Bắc Bộ, mang theo lượng mưa lớn trên diện rộng, có nơi cao gấp 4 đến 6 lần so với trung bình nhiều năm, dẫn đến lũ lớn và sạt lở đất nghiêm trọng.
Năm 2025 tiếp tục xuất hiện nhiều kỷ lục đáng báo động với 27 cơn bão trên khu vực Tây Bắc Thái Bình Dương, trong đó có 10 cơn bão và 6 áp thấp nhiệt đới hoạt động trên Biển Đông. Lượng mưa trong ngày tại một số địa phương lên tới 1.740 mm. Đặc biệt, lần đầu tiên trong lịch sử, toàn bộ các hệ thống sông chính trên cả nước đều xuất hiện lũ lớn hoặc lũ lịch sử, với 21 con sông ghi nhận mực nước cao kỷ lục.
Trong vòng 5 năm qua, thiên tai đã khiến hơn 1.500 người chết và mất tích, đồng thời gây thiệt hại kinh tế lên tới hàng trăm nghìn tỷ đồng, tạo ra những thách thức to lớn cho công tác phòng chống và khắc phục hậu quả.
Ứng Dụng Công Nghệ Mới Để Nâng Cao Năng Lực Dự Báo
Trước tình hình đó, ngành khí tượng thủy văn đang đẩy mạnh ứng dụng các công nghệ mới nhằm nâng cao năng lực dự báo. Nổi bật là việc tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) vào dự báo bão và các hiện tượng thời tiết nguy hiểm. Công nghệ này đã giúp cải thiện độ chính xác dự báo cường độ bão từ 10% đến 20% trong ngắn hạn, đồng thời nhận dạng vị trí và cường độ bão từ dữ liệu vệ tinh với độ chính xác trên 90%.
Các hệ thống cảnh báo giông, lốc và mưa lớn cực ngắn cũng đang được phát triển dựa trên dữ liệu đa nguồn như radar, vệ tinh, định vị sét và trạm đo tự động, cho phép đưa ra cảnh báo sớm từ 30 phút đến vài giờ. Bên cạnh đó, các nền tảng giám sát và cảnh báo lũ quét, sạt lở đất theo thời gian thực, chi tiết đến cấp xã, đang từng bước được triển khai. Các mô hình thủy văn – thủy lực hiện đại cũng hỗ trợ dự báo lũ và xâm nhập mặn theo từng lưu vực cụ thể.
Những Hạn Chế Và Thách Thức Trong Công Tác Dự Báo
Tuy nhiên, theo Tiến sĩ Nguyễn Xuân Hiển, công tác dự báo vẫn đối mặt với nhiều hạn chế đáng kể. Độ chính xác dự báo mưa lớn còn thấp, nhất là với các ngưỡng nguy hiểm, trong khi sai số dự báo quỹ đạo và cường độ bão vẫn ở mức cao. Hệ thống quan trắc chưa đồng bộ, dữ liệu còn phân tán và thiếu các bộ dữ liệu nền quan trọng như địa chất, địa hình theo thời gian thực, khiến việc cảnh báo chi tiết lũ quét và sạt lở đến từng khu vực cụ thể còn gặp nhiều khó khăn.
Công Nghệ Và AI: Chìa Khóa Nâng Chất Lượng Dự Báo
Trước những thách thức đó, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành nhấn mạnh rằng các phương pháp dự báo truyền thống đang dần bộc lộ hạn chế, đặc biệt là với các hiện tượng quy mô nhỏ nhưng diễn biến nhanh và cường độ lớn. Điều này đòi hỏi hệ thống dự báo phải được nâng cấp theo hướng nhanh hơn, chính xác hơn và thông minh hơn.
Sự phát triển của các công nghệ như AI, dữ liệu lớn, viễn thám, mô hình dự báo số độ phân giải cao, hệ thống quan trắc tự động và các nền tảng phân tích dữ liệu thời gian thực đang mở ra cơ hội lớn cho ngành khí tượng thủy văn. Theo Thứ trưởng, việc ứng dụng các công nghệ này không chỉ giúp nâng cao độ chính xác mà còn rút ngắn thời gian xử lý dữ liệu, tăng khả năng phân tích rủi ro và xây dựng kịch bản ứng phó hiệu quả.
Hiện nay, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu lớn về khí tượng, thủy văn, tài nguyên nước và thiên tai, phát triển hệ thống dự báo số hiện đại, đồng thời tăng cường kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan, tổ chức trong và ngoài nước.
Kết Luận: Nâng Cao Năng Lực Dự Báo Là “Lá Chắn” Quan Trọng
Trong bối cảnh thiên tai ngày càng cực đoan, việc nâng cao năng lực dự báo không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn là “lá chắn” quan trọng, góp phần giảm thiểu thiệt hại, bảo vệ người dân và nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu. Những nỗ lực ứng dụng công nghệ mới như AI và dữ liệu lớn đang mang lại hy vọng trong việc đối phó với các thách thức này, nhưng vẫn cần sự đầu tư và hợp tác mạnh mẽ hơn nữa để đảm bảo an toàn cho cộng đồng.
