Ô nhiễm môi trường tại Việt Nam: Khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn đang nới rộng
Trong bối cảnh phát triển kinh tế nhanh chóng, vấn đề môi trường tại Việt Nam đang đặt ra những thách thức ngày càng phức tạp. Mặc dù phần lớn các khu công nghiệp và khu chế xuất đang hoạt động đã được trang bị hệ thống xử lý nước thải tập trung đạt chuẩn, góp phần kiểm soát hiệu quả các nguồn thải lớn, nhưng vẫn tồn tại một khoảng cách đáng kể giữa chính sách và việc triển khai trên thực tế.
Tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng tại các đô thị và lưu vực sông
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Thái Đại từ Hội Thủy lợi Việt Nam, ô nhiễm không khí, đặc biệt là bụi mịn PM2.5, đã trở thành vấn đề bức xúc tại các đô thị lớn như Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh. Chỉ số chất lượng không khí (AQI) tại đây nhiều thời điểm chạm ngưỡng "nguy hại", ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người dân.
Bên cạnh đó, hạ tầng kỹ thuật về bảo vệ môi trường còn thiếu và lạc hậu một cách đáng báo động. Điển hình là hệ thống thu gom và xử lý nước thải đô thị, khi chỉ có khoảng 18% lượng nước thải được xử lý đúng quy chuẩn trước khi xả ra môi trường. Tình trạng ô nhiễm tại các lưu vực sông Cầu, sông Nhuệ-Đáy và hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải vẫn diễn biến phức tạp và chậm được cải thiện.
Nguyên nhân sâu xa từ sự thiếu đồng bộ và nhận thức hạn chế
Nguyên nhân chủ yếu của thực trạng này xuất phát từ sự thiếu đồng bộ giữa tốc độ đô thị hóa nhanh chóng và năng lực đầu tư cho hạ tầng môi trường. Cùng với đó, nhận thức và trách nhiệm của một bộ phận doanh nghiệp và địa phương vẫn còn nhiều hạn chế. Nhiều đơn vị vẫn coi việc bảo vệ môi trường là chi phí phát sinh thay vì xem đó là nền tảng thiết yếu cho phát triển bền vững.
Bà Phạm Thị Bích Thủy, Phó Tổng Thư ký Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam, chia sẻ thêm về những vấn đề còn tồn đọng:
- Rác thải sinh hoạt, đặc biệt là rác thải nhựa, chưa được xử lý triệt để.
- Ô nhiễm nguồn nước tại khu vực nông thôn và ven đô vẫn là bài toán nan giải.
- Hạ tầng xử lý chất thải chưa theo kịp yêu cầu thực tế.
Vai trò quan trọng của các tổ chức khoa học và trí thức
Bà Thủy nhấn mạnh rằng, vai trò của các tổ chức hội khoa học-kỹ thuật và đội ngũ trí thức khoa học trong công tác tư vấn, phản biện và giám sát chính sách cần được coi là một trụ cột quan trọng. Điều này đặc biệt cần thiết đối với các vấn đề chiến lược gắn liền với mục tiêu phát triển bền vững, như bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu.
Khi được tạo điều kiện và cơ chế phù hợp, các tổ chức này có thể kiến tạo những mô hình hiệu quả, tạo sức lan tỏa sâu rộng trong xã hội. Một minh chứng rõ nét là Chương trình Cây Di sản Việt Nam do Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam khởi xướng từ năm 2010. Từ một sáng kiến mang tính xã hội hóa, chương trình đã phát triển thành mô hình điển hình về bảo tồn thiên nhiên dựa vào cộng đồng, không chỉ tôn vinh các cây cổ thụ có giá trị mà còn góp phần nâng cao nhận thức xã hội về trách nhiệm bảo vệ môi trường sống.
Các giải pháp cấp thiết được đề xuất
Ông Nguyễn Văn Vẻ từ Hội Nước và Môi trường Việt Nam đưa ra những kiến nghị cụ thể:
- Nâng cao hiệu lực và hiệu quả thực thi chính sách, pháp luật về bảo vệ môi trường.
- Tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.
- Đẩy mạnh đầu tư vào hạ tầng xử lý chất thải tại đô thị và khu công nghiệp.
- Triển khai giải pháp hiệu quả để giảm ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn.
- Nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo sớm thiên tai và thực hiện các chương trình thích ứng biến đổi khí hậu dài hạn, đặc biệt tại các vùng dễ bị tổn thương.
Về nguồn lực thực hiện, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Thái Đại chỉ rõ sự cần thiết phải tăng chi ngân sách cho bảo vệ môi trường, đảm bảo vốn cho các công trình hạ tầng thiết yếu như xử lý nước thải và phòng chống thiên tai. Đồng thời, cần phát triển thị trường tài chính xanh, khuyến khích tín dụng ưu đãi cho các dự án kinh tế tuần hoàn, năng lượng tái tạo và sớm đưa sàn giao dịch carbon vào vận hành chính thức.
Trước tình trạng ô nhiễm môi trường ngày càng rõ nét, người dân không khỏi lo ngại về chất lượng không khí, nguồn nước và rác thải trong đời sống hàng ngày. Việc thu hẹp khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn, cùng với sự chung tay của toàn xã hội, sẽ là chìa khóa then chốt để giải quyết các thách thức môi trường hiện nay.
