Năm 2025, châu Âu đã phá kỷ lục khi dỡ bỏ 603 đập thủy điện trên khắp 21 quốc gia, theo báo cáo thường niên của liên minh khôi phục dòng sông Dam Removal Europe. Con số này cao gấp 6 lần so với lần thống kê đầu tiên vào năm 2020, đánh dấu bước tiến mạnh mẽ trong nỗ lực phục hồi các dòng sông tự nhiên.
Hồi sinh dòng sông Hiitolanjoki
Tại Phần Lan, việc dỡ bỏ ba đập dọc sông Hiitolanjoki đã khơi thông đường di cư cho cá hồi. Lần đầu tiên sau hơn 100 năm, cá hồi mới lại có thể bơi ngược dòng về đẻ trứng. Nước chảy xiết hơn, hệ sinh thái dần phục hồi, minh chứng cho tác động tức thì của việc loại bỏ các rào cản nhân tạo.
Cố vấn cấp cao Angela Ortigara tại WWF Hà Lan nhận định: “Đó là một hành động có tác động tức thì và lợi ích lâu dài”.
Hơn 3.740 km sông được kết nối
Việc dỡ bỏ 603 đập đã giúp kết nối lại hơn 3.740 km sông ngòi trên khắp lục địa, hướng tới mục tiêu của EU là khôi phục 25.000 km sông chảy tự do vào năm 2030. Theo dự án nghiên cứu Quản lý Thích ứng Rào cản trên sông ở châu Âu (AMBER), ước tính có 1,2 triệu công trình chắn (đập, đê, cống, cửa xả) đang chia cắt các con sông châu Âu. Nhiều công trình xây từ nhiều thập kỷ trước phục vụ thủy điện, giao thông hoặc nông nghiệp, nay đã cũ kỹ và không còn hiệu quả.
Theo Cơ quan Môi trường Châu Âu, các hệ sinh thái bị phân mảnh ít có khả năng đối phó với lũ lụt, hạn hán và các hiện tượng khí hậu cực đoan ngày càng gia tăng. Tổ chức Dam Removal Europe cho biết sông ngòi bị phân mảnh còn làm suy giảm đa dạng sinh học nước ngọt, đe dọa các loài như cá hồi Đại Tây Dương và lươn châu Âu.
Những dự án tiêu biểu trên khắp châu Âu
Tại Pháp, việc phá bỏ đập Vezins (2020) và La Roche-Qui-Boit (2022) trên sông Sélune đã khôi phục gần 90 km dòng chảy tự do. Tại vùng Lake District của Anh, tháo dỡ đập Bowston Weir trên sông Kent (2022) giúp cá di cư thuận lợi. Tây Ban Nha, Đan Mạch, Thụy Điển, Đức và Estonia cũng đã thực hiện các dự án loại bỏ rào cản trong những năm gần đây.
Cố vấn Ortigara chia sẻ: “Khi một dòng sông còn sống, nó sẽ có âm thanh của riêng nó. Bạn nghe thấy tiếng nước chảy róc rách từ những tảng đá. Bạn thấy cây cối xung quanh. Đó là dòng chảy của sự sống”.
Động lực từ chính sách và thách thức
Đà phát triển mạnh mẽ của việc phục hồi sông ngòi được củng cố thông qua chính sách phục hồi thiên nhiên của EU. Tuy nhiên, phá hủy một con đập thủy điện không đơn giản như phá một bức tường bê tông. Nhưng một khi các rào cản được loại bỏ, sự thay đổi có thể diễn ra đáng kinh ngạc. Khắp châu Âu, âm thanh của những dòng sông sống đang dần trở lại.
