Mỗi chiếc smartphone lỗi thời hay tấm bo mạch hỏng không đơn thuần là rác. Trong đó ẩn chứa một loạt kim loại quý như vàng, bạc, đồng, paladi và các nguyên tố đất hiếm – nguồn nguyên liệu đang ngày càng đắt đỏ và khan hiếm trên thị trường thế giới.
53,6 triệu tấn “quặng đô thị”
Theo báo cáo của Liên Hợp Quốc, lượng rác thải điện tử toàn cầu trong năm 2019 đạt 53,6 triệu tấn, nhưng chỉ 17,4% số này được thu gom và tái chế đúng quy trình. Ước tính giá trị kim loại quý nằm trong đống rác điện tử đó lên tới 57 tỷ USD – vượt qua GDP của nhiều quốc gia nhỏ.
Báo cáo của Đại học Liên Hợp Quốc (UNU) cũng chỉ ra rằng rác điện tử chứa hàm lượng vàng cao hơn hẳn quặng vàng tự nhiên. Một tấn điện thoại thông minh có thể chứa tới 280 gram vàng, trong khi một tấn quặng vàng chỉ có khoảng 1-5 gram. Ngoài vàng, một tấn bo mạch điện tử còn có thể thu được 130 kg đồng, 3 kg bạc và 0,1 kg paladi.
“Mỏ vàng” đất hiếm trong linh kiện điện tử
Đất hiếm là nhóm 17 nguyên tố hóa học đặc biệt quan trọng để sản xuất nam châm vĩnh cửu, pin xe điện, tuabin gió và nhiều thiết bị công nghệ cao. Trong rác thải điện tử, các nguyên tố như neodymium, dysprosi, terbium tồn tại trong ổ cứng, loa, động cơ rung của điện thoại. Việc khai thác đất hiếm từ quặng tự nhiên gây ô nhiễm nặng nề, trong khi tái chế từ rác thải giúp giảm áp lực lên môi trường và nguồn cung tập trung chủ yếu ở một vài quốc gia.
Theo giới chuyên gia môi trường, việc thu hồi kim loại từ rác điện tử được ví như “đào mỏ ngay trong lòng đô thị”. Nếu tất cả rác điện tử phát sinh trên toàn cầu được xử lý đúng cách, lượng kim loại tái chế có thể đáp ứng đáng kể nhu cầu công nghiệp và giảm áp lực khai thác tài nguyên thiên nhiên.
Hiện trạng tại Việt Nam
Theo Bộ Tài nguyên và Môi trường, mỗi năm Việt Nam thải ra khoảng 100.000 tấn rác thải điện tử. Tuy nhiên, phần lớn trong số đó vẫn nằm trong dòng chảy rác thải sinh hoạt thông thường. Công tác thu gom riêng và tái chế sản phẩm điện tử mới chỉ hình thành ở một số thành phố lớn như Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng.
Tại nhiều làng nghề thủ công, người dân vẫn tìm cách “đào vàng” bằng phương pháp đốt bo mạch hoặc ngâm hóa chất để tách kim loại. Cách làm này không chỉ thất thoát tới 50-70% lượng kim loại quý mà còn phát thải ra môi trường các chất độc hại như chì, thủy ngân, cadimi.
Tái chế rác thải điện tử – hướng đi tất yếu
Ước tính của Liên Hợp Quốc cho thấy nếu tái chế 1 triệu chiếc điện thoại di động, có thể thu hồi khoảng 35 kg bạc, 3,4 kg vàng, 1,5 tấn đồng và 350 kg niken. Tương tự, từ một tấn rác thải điện tử có thể thu được lượng vàng gấp 10 lần so với một tấn quặng vàng. Đó là lý do tại sao các nước phát triển đang đẩy mạnh các nhà máy lọc kim loại quý từ rác thải.
Châu Âu là khu vực đi đầu với hệ thống thu hồi và tái chế rác thải điện tử quy mô lớn. Liên minh châu Âu đặt mục tiêu tái chế 65% lượng rác thải điện tử vào năm 2025. Nhật Bản, Hàn Quốc cũng đã xây dựng quy trình khai thác mỏ đô thị ngay tại các trung tâm tái chế hiện đại.
Cơ hội cho nền kinh tế tuần hoàn
Chuyên gia môi trường cho rằng việc biến rác thải điện tử thành nguồn nguyên liệu thứ cấp chính là một phần quan trọng của nền kinh tế tuần hoàn. Không chỉ giúp giảm khai thác quặng mới, tái chế còn giảm phát thải khí nhà kính. Theo ước tính, mỗi tấn rác điện tử được tái chế giúp giảm khoảng 2 tấn CO2 so với việc sản xuất kim loại từ quặng nguyên khai.
Để khai thác hiệu quả “mỏ vàng” này, các chuyên gia khuyến nghị Việt Nam cần sớm hoàn thiện khung pháp lý về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), thúc đẩy mạng lưới thu gom và đầu tư công nghệ tái chế hiện đại. Điều này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo vệ môi trường bền vững trước sự gia tăng chóng mặt của rác thải điện tử.
