Mỗi sáng, hàng triệu bánh xe lại lăn ra đường, kéo TP.HCM vào guồng quen thuộc của ùn tắc và quá tải. Gần 13 triệu phương tiện đang chia nhau từng mét đường, trong đó có tới 11,5 triệu xe máy. Kẹt xe, khói bụi và áp lực hạ tầng nhiều năm qua trở thành gánh nặng thường trực của đô thị lớn nhất cả nước. Trong khi đó, giao thông công cộng mới đáp ứng khoảng 2% nhu cầu đi lại, thấp hơn nhiều so với các thành phố châu Á.
TP.HCM đối mặt với áp lực từ gần 13 triệu phương tiện, gây thiệt hại khoảng 6 tỉ USD mỗi năm vì ùn tắc và hơn 3.000 tỉ đồng do ô nhiễm không khí. Trong bối cảnh đó, mục tiêu tăng 30% lượng khách đi xe buýt, cùng đề xuất miễn phí vé trên 135 tuyến với ngân sách khoảng 7.000 tỉ đồng/năm, được kỳ vọng tạo cú hích lớn. Tuy nhiên, liệu chi phí có phải là rào cản chính?
Người dân cần sự thuận tiện, không chỉ giá rẻ
Qua ghi nhận thực tế, điều người dân quan tâm nhất không nằm ở giá vé, mà là mức độ thuận tiện. Anh Đặng Thanh Lam (TP.HCM) cho biết trở ngại lớn nhất là nhiều tuyến chưa phủ đến nơi cần đến hoặc điểm dừng xa đích cuối cùng. “Xe buýt hay ga tàu không có tuyến đến điểm tôi cần, hoặc điểm đó xa bến. Tới nơi lại không có phương tiện khác để tiếp tục di chuyển”, anh nói. Đây là bài toán kết nối đầu - cuối mà giao thông công cộng TP.HCM đang đối mặt: từ nhà đến trạm, từ ga đến nơi làm việc, trường học hay dịch vụ.
Tốc độ di chuyển cũng là rào cản
Không chỉ bất tiện về kết nối, tốc độ di chuyển cũng là rào cản lớn. Theo anh Lam, vào giờ cao điểm, xe buýt vẫn phải đi chung dòng xe máy, ô tô nên khó đúng giờ. “Nếu có làn ưu tiên cho xe buýt, sẽ phục vụ người dân tốt hơn và tăng lượng người đi phương tiện công cộng”, anh chia sẻ. Với nhiều người đi làm, tiền vé không phải yếu tố quyết định. Điều họ cần là hành trình ổn định, ít trung chuyển, dễ canh giờ và không bị động.
Muốn người dân bỏ xe máy, giao thông công cộng phải đủ tốt
TP.HCM đã xây dựng Đề án tăng cường vận tải hành khách công cộng kết hợp kiểm soát phương tiện cá nhân, với 27 giải pháp đến năm 2030. Đề án không chỉ miễn phí vé mà hướng tới tổ chức lại toàn bộ mạng lưới đô thị. Thành phố dự kiến tái cấu trúc tuyến xe buýt, phát triển buýt điện, buýt xanh, buýt mini vào khu dân cư, mở buýt đêm và nâng khả năng tiếp cận để người dân chỉ cần đi bộ 300-500 m là có thể tới phương tiện công cộng.
Song song là bài toán hạ tầng để xe buýt cạnh tranh với xe máy. Thành phố nghiên cứu làn ưu tiên trên các trục đường như Nguyễn Hữu Cảnh, Nguyễn Tất Thành; miễn, giảm phí gửi xe cho người chuyển sang đi công cộng; giảm giá liên thông giữa xe buýt, metro và buýt đường thủy; triển khai tích điểm cho hành khách thường xuyên.
Diện mạo xe buýt đã thay đổi
Những năm gần đây, xe buýt TP.HCM thay đổi với sự xuất hiện của các tuyến buýt điện, buýt xanh thế hệ mới. Hoàng Khánh Linh, sinh viên thường xuyên sử dụng xe buýt điện, chia sẻ: “Đi xe buýt điện rất thoải mái, không có mùi xăng như xe buýt xăng ngày xưa”. Bà Ngô Thị Lệ Nhung (P. Phước Long, TP.HCM) đánh giá cao chất lượng phục vụ: “Người cao tuổi như tôi lên xe là nhân viên nhắc nhường ghế. Có hành lý thì dắt tận nơi ngồi”.
Điều gì còn thiếu để hút khách đi xe buýt?
Ông Nguyễn Ngọc Thạnh, Trưởng phòng Quản lý dịch vụ giao thông công cộng (Trung tâm Quản lý giao thông công cộng TP.HCM), cho biết thành phố xác định xe buýt giữ vai trò nòng cốt, hướng đến hiện đại hóa phương tiện, chuyển đổi năng lượng sạch, nâng chất lượng phục vụ và đầu tư đồng bộ bến bãi, nhà chờ, hệ thống thông tin thông minh. Những thay đổi này giúp giảm khí thải, tiếng ồn và ùn tắc.
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng xe buýt đường bộ khó một mình gánh toàn bộ nhu cầu của siêu đô thị. TP.HCM cần thêm không gian vận tải mới như metro và buýt sông. Với gần 1.000 km sông, kênh rạch, giao thông đường thủy nếu tổ chức hợp lý có thể phục vụ du lịch và trở thành một phần hành trình đi làm, đi học hằng ngày.
Có thể thấy, TP.HCM không thiếu giải pháp cho mục tiêu tăng 30% khách đi xe buýt. Thành phố đã có đề xuất miễn phí vé, xe buýt điện, metro, buýt sông và định hướng giao thông xanh rõ ràng. Điều còn thiếu là tốc độ triển khai, sự kết nối đồng bộ và trải nghiệm đủ tốt để người dân thay đổi thói quen. Bởi cuối cùng, người dân sẽ không chọn xe buýt chỉ vì rẻ, mà khi xe buýt giúp họ đi làm đúng giờ hơn, bớt mệt hơn và tiết kiệm thời gian hơn.
