Thách thức nhân lực metro TP.HCM: Đào tạo chuyên sâu để vận hành hệ thống hiện đại
Hệ thống metro tại Thành phố Hồ Chí Minh đang đối mặt với một thách thức nghiêm trọng: sự thiếu hụt nguồn nhân lực kỹ thuật cao. Trung bình, mỗi tuyến metro yêu cầu từ vài trăm đến hàng nghìn lao động có trình độ chuyên môn sâu, bao trùm nhiều lĩnh vực như kỹ thuật hạ tầng, tín hiệu điều khiển, điện khí hóa, cơ khí đường sắt, quản lý vận hành, công nghệ thông tin, dữ liệu và an toàn hệ thống. Tuy nhiên, nguồn nhân sự hiện tại của thành phố trong lĩnh vực này còn rất hạn chế, chỉ đạt khoảng 500 người.
Khoảng trống nhân lực và yêu cầu cấp thiết
Đáng chú ý, ngay cả đội ngũ quản lý chuyên ngành cũng chưa đáp ứng được các yêu cầu về chuyên môn. Một ví dụ điển hình là một đơn vị quản lý đường sắt đô thị với 10 cán bộ, nhưng chỉ có một người được đào tạo đúng chuyên ngành. Điều này phản ánh rõ nét "khoảng trống" về nhân lực, đặt ra yêu cầu không chỉ về số lượng lớn mà còn phải nâng cao chất lượng, tính chuyên sâu và khả năng thích ứng với công nghệ hiện đại.
Từ góc độ phát triển, việc đầu tư hàng trăm nghìn tỷ đồng cho hạ tầng metro sẽ khó phát huy hiệu quả nếu thiếu đội ngũ vận hành tương xứng. Một hệ thống hiện đại nhưng không có con người đủ năng lực để quản lý và khai thác không thể đảm bảo an toàn, càng khó đạt được hiệu quả kinh tế - xã hội như kỳ vọng. Do đó, nhân lực được xem là yếu tố quyết định, thậm chí cần "đi trước một bước" so với đầu tư hạ tầng.
Giải pháp tổng thể và linh hoạt
Trước thực tế này, nhiều chuyên gia nhấn mạnh rằng Thành phố Hồ Chí Minh cần có cách tiếp cận tổng thể và linh hoạt trong phát triển nguồn nhân lực. Trước hết, cần đẩy mạnh mô hình hợp tác "ba nhà": Nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp. Đây không chỉ là giải pháp tình thế mà phải trở thành chiến lược lâu dài, nhằm gắn kết đào tạo với nhu cầu thực tiễn.
Các cơ sở đào tạo như Trường Đại học Bách khoa - Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh và Trường Đại học Giao thông vận tải cần được "đặt hàng" cụ thể về chương trình, chỉ tiêu và chất lượng đào tạo, thay vì chỉ dựa trên khả năng sẵn có. Song song đó, hợp tác quốc tế cần được mở rộng, không chỉ dừng ở trao đổi học thuật mà phải gắn với chuyển giao công nghệ và kinh nghiệm quản lý.
Thành phố có thể thiết lập các chương trình liên kết đào tạo với các đối tác có hệ thống metro phát triển, giúp sinh viên và kỹ sư tiếp cận trực tiếp với công nghệ hiện đại và quy trình vận hành tiên tiến. Một hướng đi quan trọng khác là kết hợp giữa đào tạo trong trường và đào tạo tại thực địa. Các dự án metro đang triển khai cần trở thành "giảng đường mở", nơi người học được tham gia thực hành và tích lũy kinh nghiệm thực tế.
Tích hợp công nghệ số và tầm nhìn dài hạn
Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, yêu cầu đối với nguồn nhân lực metro không dừng lại ở kiến thức chuyên ngành truyền thống. Người kỹ sư tương lai phải làm chủ công nghệ lõi, từ tự động hóa, trí tuệ nhân tạo (AI) đến phân tích dữ liệu lớn. Việc từng bước làm chủ công nghệ, tiến tới sản xuất các thiết bị và hệ thống "made in Việt Nam" không chỉ giúp giảm chi phí mà còn nâng cao tính tự chủ và bền vững của hệ thống giao thông đô thị.
Nhận thức rõ yêu cầu này, cuối năm 2025, Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh đã thông qua đề án đào tạo nguồn nhân lực đến năm 2035, hướng tới đáp ứng chuẩn mực quốc tế. Theo đề án, chỉ riêng giai đoạn đến năm 2030, thành phố cần khoảng 70.000 lao động phục vụ phát triển hệ thống metro, trong đó nhân lực vận hành và công nhân kỹ thuật chiếm tỷ trọng lớn. Giai đoạn 2030-2045, nhu cầu này còn tăng gần gấp đôi khi quy mô mạng lưới dự kiến mở rộng lên khoảng 500 km.
Thách thức từ chủ trương đến thực tiễn
Tuy nhiên, từ chủ trương đến thực tiễn luôn tồn tại khoảng cách. Để đề án đi vào cuộc sống, cần sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, ngành, đặc biệt là sự quyết liệt trong tổ chức thực hiện. Việc bố trí nguồn lực, xây dựng cơ chế khuyến khích và tạo động lực cho người học, người làm trong lĩnh vực này là yếu tố then chốt. Nếu không có chính sách đủ hấp dẫn, sẽ khó có thể thu hút và giữ chân nhân tài trong bối cảnh cạnh tranh lao động ngày càng gay gắt.
