Nhiều quốc gia trên thế giới lựa chọn tách riêng kỳ thi tốt nghiệp THPT và thi tuyển sinh đại học, trái ngược với mô hình kỳ thi '2 trong 1' đang được áp dụng tại Việt Nam. Xu hướng này đang được Quốc hội Việt Nam xem xét sau đề xuất của Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh.
Trung Quốc: Hai kỳ thi song song, gaokao vẫn là chủ đạo
Tại Trung Quốc, bên cạnh kỳ thi tuyển sinh đại học toàn quốc (gaokao), học sinh còn phải tham dự kỳ thi tốt nghiệp THPT (huikao) hoặc kỳ thi đánh giá năng lực học thuật (APT) do sở giáo dục các tỉnh tổ chức để được cấp bằng tốt nghiệp. Huikao, được triển khai từ năm 1993, kiểm tra tất cả môn học trong chương trình THPT và không được sử dụng trong xét tuyển đại học. Trong khi đó, APT áp dụng lần đầu tại tỉnh Giang Tô năm 2005, chỉ kiểm tra một số môn nhất định và là một trong các tiêu chí xét tuyển đại học cùng với điểm gaokao từ năm 2014 theo một cải cách giáo dục.
Gaokao có lịch sử lâu đời hơn, lần đầu tổ chức năm 1952. Dù diễn ra cùng thời điểm tháng 6 trên toàn quốc, mỗi khu vực có bộ đề thi riêng, dẫn đến sự khác biệt về điểm tối đa giữa các địa phương, dù phần lớn ở mức 750. Từ năm 2025, gaokao trải qua đợt cải cách theo chương trình giáo dục phổ thông mới, với hai mô hình: '3+1+2' áp dụng ở 23 tỉnh, thành và '3+3' áp dụng ở 6 địa phương gồm Bắc Kinh, Thượng Hải.
Ngoài ra, Trung Quốc tuyển chọn học sinh xuất sắc trong các ngành khoa học cơ bản thông qua kết hợp điểm gaokao và bài đánh giá năng lực do các trường đại học tổ chức. Ở Thượng Hải và Chiết Giang, mô hình 'Ba trong một' kết hợp điểm gaokao, kết quả học tập THPT và đánh giá năng lực toàn diện. Điểm huikao hoặc APT cũng có thể dùng để ứng tuyển vào các đại học nước ngoài, nhưng gaokao vẫn là xu thế chủ đạo trong tuyển sinh quốc tế, hiện được 8 đại học hàng đầu Úc sử dụng để tuyển thẳng thí sinh Trung Quốc.
Mỹ: Nhiều bang bãi bỏ hoặc thu hẹp thi tốt nghiệp
Mỹ không có chương trình giáo dục phổ thông thống nhất toàn quốc, mỗi bang tự tổ chức kỳ thi tốt nghiệp. Xu hướng hiện nay là nhiều bang thu hẹp hoặc bãi bỏ kỳ thi này do lo ngại gây bất lợi cho học sinh mà không cải thiện chất lượng giáo dục. Theo số liệu cập nhật cuối năm 2025 của FairTest, chỉ còn 6 bang duy trì kỳ thi tốt nghiệp bắt buộc ở môn ngôn ngữ và toán với khóa tốt nghiệp năm 2026, giảm mạnh so với thời điểm 27/50 bang áp dụng.
Tại New York, kỳ thi Regents tồn tại hơn một thế kỷ đã chuyển từ bắt buộc sang tự nguyện. Cử tri bang Massachusetts năm 2024 bỏ phiếu chấm dứt dùng kỳ thi MCAS làm điều kiện tốt nghiệp. Để xét tuyển đại học, các trường Mỹ thường sử dụng bài thi chuẩn hóa SAT và ACT kết hợp với kết quả học tập THPT, hoạt động ngoại khóa, bài luận và thư giới thiệu. SAT do ETS phát triển, College Board quản lý, còn ACT được ETS mua lại hồi cuối tháng 6.
Xu hướng đáng chú ý là ngày càng nhiều trường áp dụng chính sách test-optional hoặc test-free. Đã có hơn 2.000 cơ sở giáo dục đại học Mỹ áp dụng các chính sách này cho kỳ nhập học mùa thu năm 2026, theo FairTest. Tuy nhiên, điểm SAT/ACT vẫn quan trọng để xét học bổng và hỗ trợ tài chính, cũng như là lựa chọn phổ biến cho các trường hàng đầu như Harvard, MIT.
Tiến sĩ Max Caruso, đồng Hiệu trưởng Trường quốc tế Wuxi United ở tỉnh Giang Tô, Trung Quốc, nhận xét: 'Gaokao đặt câu hỏi: "Bạn biết gì?", trong khi hệ thống tuyển sinh đại học Mỹ hỏi: "Bạn là ai?" Mỗi câu hỏi phản ánh DNA văn hóa của xã hội - một nước đặt niềm tin vào năng lực được đo bằng thành tích, còn bên kia tin vào giá trị của cá tính và tiềm năng phát triển.'
Các nước khác: Đa dạng mô hình thi cử
Theo báo cáo năm 2023 của OECD, ở 2/3 quốc gia có dữ liệu, toàn bộ học sinh THPT bắt buộc tham gia ít nhất một kỳ thi toàn quốc vì mục tiêu xét tốt nghiệp hoặc xét tuyển đại học. Ở 1/3 còn lại, chỉ học sinh có nguyện vọng học đại học mới bắt buộc dự thi.
Tại Hy Lạp, học sinh chỉ cần thi trong trường để tốt nghiệp, nếu muốn xét tuyển đại học mới tham dự kỳ thi Panhellenic. Tuy nhiên, Hy Lạp đang cải cách, yêu cầu xét cả điểm 3 năm THPT và bãi bỏ kỳ thi tốt nghiệp do trường tổ chức từ năm 2026-2027. Ở Nhật Bản, học sinh muốn xét tuyển đại học phải tham dự kỳ thi chung (kyōtsū) song song với kỳ thi riêng của từng trường. Tương tự, Hàn Quốc có kỳ thi suneung (CSAT) để xét tuyển đại học, còn tốt nghiệp dựa trên đánh giá nội bộ trong trường THPT.
OECD công bố năm 2026 cho thấy ba mô hình chứng chỉ tốt nghiệp THPT phổ biến: dựa vào kỳ thi bên ngoài (Phần Lan, Ireland); dựa trên đánh giá nội bộ (Nhật Bản, Hàn Quốc); và kết hợp cả hai (Anh, Pháp). Báo cáo nêu: 'Ở các quốc gia mà chứng chỉ tốt nghiệp không bao gồm kỳ thi bên ngoài, thường tồn tại một kỳ thi tuyển sinh đại học riêng... Tại Ba Lan, Tây Ban Nha và Thổ Nhĩ Kỳ, chỉ có chứng chỉ tốt nghiệp là chưa đủ để vào đại học. Ở Nhật Bản và Hàn Quốc, về mặt pháp lý, chứng chỉ tốt nghiệp có thể đủ điều kiện, nhưng thực tế các kỳ thi bên ngoài vẫn được sử dụng rộng rãi.'
Tại Đông Nam Á, Thái Lan có kỳ thi GAT/PAT bắt buộc cho đại học công lập, Malaysia có UEC cho học sinh trường Hoa ngữ, Indonesia có SBMPTN cho đại học công lập.
Việt Nam: Đề xuất tách kỳ thi '2 trong 1'
Tại phiên họp thứ tư, Quốc hội khóa XVI, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh đề xuất nghiên cứu tách riêng thi tốt nghiệp THPT và thi tuyển sinh đại học. Theo ông, thi tốt nghiệp nên tập trung đánh giá kết quả 12 năm học để phản ánh chất lượng giáo dục, còn tuyển sinh đại học giao về các trường chủ động thực hiện, tương tự các kỳ thi đánh giá năng lực hiện nay.
Trước đó, năm 2015, Bộ GD-ĐT lần đầu tổ chức kỳ thi THPT quốc gia (sau đổi tên thành kỳ thi tốt nghiệp THPT) với hai mục đích: xét tốt nghiệp và xét tuyển đại học, cao đẳng. Kỳ thi '2 trong 1' từng được coi là bước đột phá, nhưng cũng vấp phải nhiều ý kiến phản biện. GS-TS Đào Trọng Thi, nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa - Giáo dục của Quốc hội, từng nhiều lần nhấn mạnh: 'Để xét tuyển đại học, tương lai cần xây dựng các trung tâm khảo thí độc lập, đánh giá khách quan. Bộ chịu trách nhiệm xây dựng bộ đề thi chuẩn hóa, giao cho các trung tâm sử dụng. Các trường đại học sử dụng kết quả kỳ thi đánh giá năng lực này để tuyển sinh. Về kỳ thi tốt nghiệp, nên giao cho các địa phương tổ chức.'
