Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 khép lại với bức tranh điểm số khác biệt so với năm 2025, năm đầu tiên thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Điểm trung bình của cả 34 địa phương đều giảm, nhưng theo các chuyên gia, sự sụt giảm này chủ yếu phản ánh mức độ phân hóa cao hơn của đề thi, không đồng nghĩa chất lượng học tập đi xuống.
Đề thi phân hóa mạnh, điểm trung bình giảm
Theo GS-TSKH Nguyễn Đình Đức (ĐH Quốc gia Hà Nội) và GS-TS Lê Anh Vinh (Viện Khoa học giáo dục VN), đề thi năm nay giảm yêu cầu ghi nhớ, tăng cường đánh giá năng lực vận dụng, phân tích và giải quyết vấn đề. Trong 12 môn thi, có 4 môn tăng điểm trung bình, chủ yếu thuộc nhóm STEM gồm toán, hóa, sinh học và công nghệ công nghiệp. Ngược lại, 8 môn giảm điểm; trong đó giáo dục kinh tế và pháp luật, địa lý, lịch sử giảm mạnh, còn vật lý, tin học và công nghệ nông nghiệp chỉ giảm nhẹ.
Sự thay đổi này làm biến động đáng kể bảng xếp hạng chất lượng giáo dục giữa các địa phương. So với năm 2025, có 15 địa phương tăng hạng, 15 địa phương giảm hạng và 4 địa phương giữ nguyên vị trí. Trong đó, có địa phương tăng 10 bậc nhưng cũng có địa phương giảm 14 bậc. Các chuyên gia nhận định, khi điểm số được đưa về gần năng lực thực chất hơn, khoảng cách về chất lượng giáo dục giữa các địa phương bộc lộ rõ hơn.
Nhóm dẫn đầu: Đồng bằng sông Hồng thăng hạng mạnh
Căn cứ trung bình điểm thi năm 2026, 34 địa phương được chia thành 3 nhóm: nhóm dẫn đầu đạt từ 6,0 điểm trở lên; nhóm khá đạt từ 5,5 đến dưới 6,0 điểm; và nhóm còn lại có điểm trung bình dưới 5,5 điểm. Nhóm dẫn đầu gồm 7 địa phương, trong đó Đồng bằng sông Hồng có 3 đơn vị (Ninh Bình, Hà Nội, Hải Phòng), Bắc Trung bộ có 2 đơn vị (Nghệ An, Hà Tĩnh), Trung du miền núi phía bắc có Phú Thọ và Đông Nam bộ có TP.HCM. Kết quả này tiếp tục khẳng định Đồng bằng sông Hồng và Bắc Trung bộ là hai vùng có nền tảng giáo dục mạnh.
Tuy nhiên, ưu thế đang nghiêng về Đồng bằng sông Hồng khi cả 3 địa phương đều thăng hạng: Ninh Bình vươn lên dẫn đầu, Hà Nội xếp thứ 2 và Hải Phòng đứng thứ 3. Trong khi đó, Nghệ An, Hà Tĩnh và Phú Thọ đều giảm hạng, còn TP.HCM tăng một bậc lên vị trí thứ 7.
Nhóm khá và nhóm cuối: Nhiều địa phương bứt phá
Nhóm khá gồm 18 tỉnh, thành, phân bố tương đối đồng đều giữa các vùng. Đồng bằng sông Hồng và Bắc Trung bộ mỗi vùng có 3 địa phương; Nam Trung bộ và Tây nguyên có 5 địa phương; Đồng bằng sông Cửu Long có 3 địa phương; Đông Nam bộ chỉ có Đồng Nai. Nhóm cuối gồm 9 địa phương, trong đó vùng Trung du và miền núi phía bắc chiếm 6 địa phương: Lai Châu, Lạng Sơn, Cao Bằng, Điện Biên, Sơn La và Lào Cai. Ba địa phương còn lại là Tây Ninh, Đắk Lắk và Vĩnh Long.
Điểm đáng chú ý là sự vươn lên của nhiều địa phương. Tuyên Quang tăng tới 10 bậc, từ hạng 28 lên hạng 18. Quảng Ngãi tăng 8 bậc, Khánh Hòa tăng 7 bậc, Lâm Đồng và Lai Châu cùng tăng 6 bậc, Đồng Tháp tăng 5 bậc. Sự bứt phá của Tuyên Quang và Lai Châu cho thấy khoảng cách giáo dục giữa miền núi và đồng bằng đang từng bước được thu hẹp nhờ đầu tư cơ sở vật chất, nâng cao trình độ giáo viên và chuyển đổi số.
Đồng bằng sông Cửu Long và Đông Nam bộ đối mặt thách thức
Ở chiều ngược lại, nhiều địa phương giảm hạng đáng kể. Vĩnh Long giảm mạnh nhất cả nước với 14 bậc (từ hạng 19 xuống 33); Tây Ninh giảm 10 bậc, Cần Thơ giảm 8 bậc và An Giang giảm 5 bậc. Hầu hết các địa phương Đồng bằng sông Cửu Long đều tụt hạng, ngoại trừ Đồng Tháp. Theo các chuyên gia, kết quả này cho thấy nhiều địa phương chưa thích ứng kịp với yêu cầu của đề thi có tính phân hóa cao, khi trước đây thành tích của khu vực được hỗ trợ bởi các môn khoa học xã hội có phổ điểm cao.
Ở Đông Nam bộ, Đồng Nai và Tây Ninh đều giảm hạng, phản ánh sự chênh lệch chất lượng giáo dục ngay trong cùng một vùng kinh tế. Điều này cho thấy hai địa phương cần có giải pháp mạnh mẽ hơn để nâng cao chất lượng giáo dục.
Thu hẹp khoảng cách, yêu cầu bảo đảm công bằng
Kết quả kỳ thi năm 2026 cùng những bất thường về điểm môn toán tại Tuyên Quang tiếp tục đặt ra yêu cầu bảo đảm công bằng trong giáo dục. Công bằng không chỉ là tỷ lệ tốt nghiệp hay điểm số cao đồng đều, mà là mọi học sinh được học tập và đánh giá trong điều kiện bình đẳng. Khoảng cách giữa các địa phương vẫn còn rõ nét khi các tỉnh thuộc Đồng bằng sông Hồng, Bắc Trung bộ và Đông Nam bộ không chỉ có điểm thi cao hơn mà còn có tỷ lệ học sinh chọn các môn STEM vượt trội.
Để khắc phục, Nhà nước và chính quyền cần ưu tiên đầu tư cho vùng khó khăn, nhất là đội ngũ giáo viên, cơ sở vật chất và dạy học STEM; đồng thời bảo đảm tổ chức điểm thi liên trường 100% và có chính sách hỗ trợ đi lại, ăn ở cho học sinh vùng khó. Các địa phương phải kiên quyết nâng cao chất lượng giáo dục thực chất, không đánh đổi công bằng lấy thành tích.
