Gian lận thi cử từ tiểu học đến đại học: Khi người lớn làm gương xấu cho trẻ
Trong hệ thống giáo dục phổ thông hiện nay, nhiều cuộc thi trực tuyến như VioEdu, Trạng nguyên tiếng Việt, Trạng nguyên toàn tài, IOE (Internet Olympiads of English) hay Sân chơi toán học Việt Nam (VNMF) được thiết kế như những sân chơi bổ ích, tạo thử thách chinh phục và có xếp hạng giải thưởng hấp dẫn. Những cuộc thi này thu hút đông đảo học sinh từ nhiều trường học trên khắp các tỉnh thành tham gia, mang lại không khí thi đua sôi nổi.
Mục đích tốt đẹp bị biến tướng
Tuy nhiên, thực tế triển khai lại cho thấy nhiều vấn đề đáng báo động. Lý tưởng ban đầu là các cuộc thi diễn ra trên tinh thần tự nguyện, không gây áp lực cho giáo viên chủ nhiệm và đảm bảo học sinh thi đấu trung thực, tự lực làm bài. Nhưng thực tế, nhiều nơi giáo viên bị ép chỉ tiêu vận động học sinh tham gia, thậm chí bị trừ điểm thi đua và ảnh hưởng thu nhập nếu không đạt chỉ tiêu.
Mới đây, Ban tổ chức cuộc thi VioEdu đã phát hiện tình trạng giám thị nhắc bài và hỗ trợ thí sinh làm bài thông qua camera giám sát. Nhiều bài thi VioEdu tại một trường học bị phát hiện gian lận khi camera ghi lại cảnh người lớn ngồi cạnh nhắc bài cho học sinh. Đây có lẽ chỉ là trường hợp "không may" bị phát giác, còn thực tế có thể phổ biến hơn nhiều.
Gian lận từ những cuộc thi nhỏ nhất
Câu chuyện không dừng lại ở VioEdu. Một phụ huynh chia sẻ: cháu gái đi học về háo hức tham gia cuộc thi viết về tình yêu quê hương đất nước, dành cả tối tìm ý tưởng và viết nắn nót. Nhưng ngày hôm sau, cháu buồn bã khi thấy các bạn lớp bên được cô giáo phát sẵn bài đã viết cho, chỉ việc về nhà chép lại. Trong mắt đứa trẻ tiểu học, niềm tin với người lớn và cô giáo đã sụp đổ hoàn toàn.
Hiện tượng này còn lan sang cả các hoạt động ngoại khóa. Nhiều trường tổ chức hội thi bày mâm ngũ quả, trang trí lồng đèn với mục đích kết nối phụ huynh - nhà trường - học sinh. Nhưng để cho đẹp và nhanh, nhiều lớp kêu gọi phụ huynh đóng tiền thuê người làm giúp hoặc đặt sẵn đồ đã được nghệ nhân cắt gọt cầu kỳ. Học sinh chỉ đứng chờ chụp hình cho đủ thành phần.
Một phụ huynh từng phản ánh: trong các hoạt động này, hoa ngoại, trái cây nhập khẩu, tất cả đều hoàn hảo lung linh chờ chấm điểm. Vậy phụ huynh đang thi tay làm mâm cỗ đẹp hay thi lớp nào có nhiều tiền thuê người cắt gọt cầu kỳ nhất? Sự lãng phí không nhỏ khi những mâm cỗ có giá vài triệu đồng nhưng đến khi "phá cỗ" chẳng ăn được bao nhiêu vì cắt tỉa quá cầu kỳ.
Hệ lụy đến tận giáo dục đại học
Hậu quả của tình trạng này không dừng lại ở bậc phổ thông. Hiện nay, nhiều trường đại học đã công bố không tuyển thẳng học sinh đạt giải khoa học kỹ thuật trong mùa tuyển sinh 2026. Như phân tích của tác giả Hồ Sỹ Anh trên Báo Thanh Niên, nguyên nhân là sự nghi ngại về mức độ "thực chất" của một số đề tài.
Có những trường hợp học sinh được hỗ trợ mạnh từ giảng viên đại học, nhà khoa học; có đề tài được đầu tư thiết bị đắt tiền mà không phải trường nào cũng có điều kiện. Nếu thiếu cơ chế giám sát chặt chẽ, giải thưởng có thể phản ánh điều kiện và mạng lưới hỗ trợ hơn là năng lực cá nhân. Đã từng có trường hợp Bộ GD-ĐT hủy kết quả và thu hồi giải nhất cuộc thi Nghiên cứu khoa học kỹ thuật cấp quốc gia.
Vì thế, nhiều trường đại học chọn cách an toàn: không tuyển thẳng, hoặc chỉ ưu tiên cộng điểm. Đó là cách họ tự bảo vệ uy tín đầu vào khi không thể xác minh tính trung thực của các thành tích.
Ranh giới mong manh giữa hỗ trợ và gian lận
Từ những cuộc thi nhỏ, hoạt động phong trào cho đến những cuộc thi lớn cấp quốc gia, đâu đâu cũng thấy bóng dáng người lớn can thiệp quá đà. Ranh giới giữa sự "can thiệp quá đà" và gian lận thực sự rất mong manh.
Người lớn - thầy cô giáo, cha mẹ - luôn khuyên các con phải trung thực, khiêm tốn, thật thà. Nhưng những gì chúng ta đang làm hôm nay có mâu thuẫn với những điều từng dạy các con? Hay những đứa trẻ buộc phải sớm trưởng thành để tự hiểu rằng có những sự thỏa hiệp với gian lận, buộc phải làm quen từ nhỏ?
Câu hỏi lớn đặt ra là: liệu chúng ta đang giáo dục thế hệ trẻ thành những con người trung thực, tự lực, hay đang dạy chúng cách thích nghi với một hệ thống đầy những mâu thuẫn và thiếu minh bạch?
