Trong bối cảnh giáo dục chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị theo kết quả, tình trạng giấy tờ thủ tục, hội họp và phong trào hình thức đang trở thành gánh nặng cho giáo viên. Những công việc này không chỉ lấy đi thời gian chuyên môn mà còn làm méo mó động lực nghề nghiệp, khiến chất lượng thực tế bị che khuất sau những báo cáo hình thức.
Chỉ đạo cắt giảm thủ tục của Bộ trưởng
Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn vừa chỉ đạo cắt giảm tối đa thủ tục hành chính, hồ sơ và công việc hình thức cho giáo viên, trước hết ở bậc mầm non. Tuy nhiên, để thực hiện triệt để, cần xác định đúng nguyên nhân gốc rễ từ quy định, quy trình đến thói quen quản lý đã tồn tại lâu dài trong hệ thống.
Thực trạng gánh nặng hành chính
Dạy học là nghề vất vả với nhiều công việc như soạn giáo án, đứng lớp, chấm bài, trao đổi với phụ huynh và sinh hoạt chuyên môn. Bên cạnh đó, giáo viên còn phải thực hiện nhiều công việc hành chính không giúp ích cho chất lượng bài giảng hay sự tiến bộ của học sinh. Các báo cáo, hội thi, phong trào đều có lý do tồn tại, nhưng khi cộng gộp lại, giáo viên phải chạy đua hồ sơ song song với việc dạy học. Sự hình thức này cắm rễ vào các quy định thi đua, thăng hạng, kiểm định và đánh giá trường chuẩn.
Hội thi giáo viên dạy giỏi: từ cơ hội chuyên môn thành gánh nặng
Hội thi giáo viên dạy giỏi vốn là cơ hội giao lưu chuyên môn, nhưng khi bị biến thành tiêu chí bắt buộc để xét thi đua, thăng hạng, tính tự nguyện biến mất. Tiết dạy trở thành 'vở kịch', sáng kiến kinh nghiệm thành bài đối phó. Cuộc thi tổng phụ trách, giáo viên chủ nhiệm giỏi cũng chung số phận, trở thành chỉ tiêu ép từ cấp trên dẫn đến kết quả hình thức.
So sánh quốc tế và bài học từ OECD
Theo khảo sát của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), giáo viên ở các nước OECD trung bình dành khoảng 3 giờ mỗi tuần cho công việc hành chính, ở Nhật Bản và Hàn Quốc còn cao hơn. Sự khác biệt là họ coi giấy tờ là vấn đề chính sách cần giải quyết. Báo cáo 'Making Data Work' của Anh nhấn mạnh thu thập dữ liệu phải có mục đích rõ, không biến giáo viên thành người chạy theo minh chứng. Quản lý cần dựa trên dữ liệu thiết thực thay vì giấy tờ thủ công.
Áp lực từ nhiều cấp quản lý
Ở Việt Nam, áp lực đến từ sở, phòng, ngành dọc, đoàn thể. Cấp nào cũng yêu cầu bản tổng hợp riêng, hồ sơ riêng. Quản lý cấp dưới vì sợ bị bắt lỗi nên bắt giáo viên nộp giấy tờ thừa còn hơn thiếu. Quỹ thời gian của giáo viên bị chia năm xẻ bảy.
Bất cập trong chuyển đổi số
Nhiều giáo viên phản ánh chuyển đổi số đang bộc lộ bất cập. Điểm số và nhận xét rõ ràng trên phần mềm nhưng trường vẫn bắt xuất file, ký tay, nộp bản cứng. Học bạ điện tử lại in ngược ra giấy lưu trữ. Phiếu đánh giá viên chức gõ lại lên hệ thống. Giấy khen, văn bằng chứng chỉ năm nào cũng bắt chụp, quét và tải lại. Một giáo viên bộ môn phụ trách hàng trăm học sinh, cuối năm vừa tổng kết vừa chạy minh chứng phần mềm. Công nghệ sinh ra để nhập dữ liệu một lần, dùng nhiều lần; số hóa nửa vời chỉ làm tăng gánh nặng hành chính.
Thay đổi tư duy quản lý
Cán bộ cấp bộ, sở xuống trường để tháo gỡ khó khăn, không phải để nghe báo cáo có thể gửi qua mạng. Nếu mỗi chuyến khảo sát bắt nhà trường căng bạt, làm trình chiếu, huy động giáo viên tiếp khách thì chính là thêm bệnh hình thức. Dữ liệu giáo dục phải dùng để bắt mạch điểm nghẽn từ xa, để lãnh đạo xuống trường trực tiếp thị sát lớp học, nghe lời nói thật và giải quyết vấn đề thật.
Giải pháp căn cơ
Để chỉ đạo của Bộ trưởng đi vào thực tiễn, cần tổng rà soát quy định phát sinh giấy tờ hình thức, tiêu chí ép giáo viên chạy theo danh hiệu. Kiên quyết dẹp bỏ hoạt động, phong trào, hội thi không trực tiếp làm học sinh học tốt hơn, không nâng cao năng lực thực chất của người thầy. Đo lường bằng số loại hồ sơ bị cắt bỏ, chi phí hành chính tiết kiệm, và quỹ thời gian trả lại cho giáo viên tập trung vào chuyên môn. Quản lý bằng dữ liệu chỉ có giá trị khi chấm dứt tình trạng khai báo trên máy tính nhưng vẫn in ra giấy chờ đóng dấu đỏ.
Muốn cắt giảm bệnh hình thức, giấy tờ và hội họp, phải trị từ gốc: quy định, quy trình, tiêu chí thi đua, cách kiểm tra và thói quen quản lý đã ăn sâu nhiều thập kỷ. Chỉ đạo của Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn là yêu cầu đổi mới quản trị giáo dục. Thước đo năng lực lãnh đạo không phải số văn bản, cuộc họp hay phong trào, mà là hiệu quả thật: học sinh học tốt hơn, giáo viên có thêm thời gian cho chuyên môn, năng lực nghề nghiệp được cải thiện và chi phí hành chính giảm xuống. Bớt giấy tờ, bớt hội họp không phải để giáo viên nhàn hơn, mà vì học sinh cần nhiều hơn thời gian và sự quan tâm gần gũi của thầy cô.
Tác giả: TS Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp, Bộ GD-ĐT; thành viên Tổ Tư vấn Ủy ban Quốc gia Đổi mới Giáo dục và Đào tạo nhiệm kỳ 2016-2021.
