90 chương trình đào tạo kỹ sư, thạc sĩ tài năng thuộc các lĩnh vực STEM (khoa học, công nghệ, kỹ thuật, toán học) đã được Bộ GD-ĐT phê duyệt, đánh dấu bước đi chiến lược nhằm đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ phát triển đất nước. Các chương trình này được thiết kế với yêu cầu khắt khe về nội dung, đầu vào và đội ngũ giảng dạy, tập trung vào các ngành công nghệ cốt lõi như trí tuệ nhân tạo, robot, vi mạch bán dẫn.
Quyết định phê duyệt và danh sách các chương trình
Cuối tháng 4 vừa qua, Bộ trưởng Bộ GD-ĐT đã ký Quyết định số 995 phê duyệt danh sách 90 chương trình đào tạo kỹ sư, thạc sĩ tài năng STEM tham gia Đề án Đào tạo nguồn nhân lực phục vụ phát triển công nghệ cao giai đoạn 2025-2035 và định hướng tới năm 2045. Danh sách này bao gồm 23 cơ sở giáo dục đại học tham gia đào tạo, với các ngành trọng điểm như khoa học vật liệu, khoa học máy tính, trí tuệ nhân tạo, robot và tự động hóa, vi mạch bán dẫn. Đầu tháng 6, Bộ đã có công văn hướng dẫn triển khai thực hiện, tạo cơ sở pháp lý cho các trường bắt đầu tuyển sinh và đào tạo.
Điểm khác biệt của chương trình tài năng so với đào tạo đại trà
Tiến sĩ Thân Thanh Sơn, Trưởng ban Đào tạo Đại học Công nghiệp Hà Nội (HaUI), cho biết chương trình kỹ sư tài năng yêu cầu tối thiểu 180 tín chỉ, trong khi chương trình thạc sĩ tài năng yêu cầu 60 tín chỉ, với hàm lượng học thuật và thực hành chuyên sâu tại phòng thí nghiệm cao. HaUI được giao đào tạo 3 ngành kỹ sư (khoa học máy tính, kỹ thuật cơ khí, kỹ thuật điện) và 3 chương trình thạc sĩ (kỹ thuật điện tử chuyên sâu thiết kế vi mạch bán dẫn, kỹ thuật cơ khí, kỹ thuật cơ điện tử).
GS-TS Nguyễn Trung Nhân, Phó hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học tự nhiên (Đại học Quốc gia TP.HCM), nhấn mạnh chương trình thạc sĩ tài năng ngành vật lý nguyên tử và hạt nhân, vật lý kỹ thuật được xây dựng theo phương thức nghiên cứu, nghĩa là học viên phải có ít nhất một công bố thuộc danh mục Web of Science/Scopus. Trường được giao đào tạo 3 chương trình thạc sĩ: hóa học, vật lý nguyên tử và vật lý kỹ thuật.
Tại Trường Đại học Mở TP.HCM, GS-TS Nguyễn Minh Hà, Hiệu trưởng, cho biết điểm khác biệt cốt lõi của 4 chương trình tài năng tại trường là định hướng tiếp cận chuẩn quốc tế (tham chiếu tiêu chuẩn ABET) gắn với thực tiễn và phát triển tối đa thiên hướng cá nhân.
Cơ hội cho người học: tham gia nhóm nghiên cứu mạnh ngay từ năm nhất
Theo PGS-TS Tô Văn Phương, Trưởng phòng Đào tạo Trường Đại học Nha Trang, sinh viên chương trình tài năng STEM được đào tạo sâu hơn và sớm hơn: ngay từ năm nhất đã tiếp cận các học phần nâng cao, tham gia nghiên cứu khoa học, học tập theo dự án thực tế, tăng cường ngoại ngữ, kỹ năng số và có cơ hội tham gia các nhóm nghiên cứu mạnh, các chương trình trao đổi quốc tế.
Đại học Công nghiệp Hà Nội triển khai mô hình đào tạo cá thể hóa, với mỗi giảng viên kèm 1-3 học viên/sinh viên. Người học tham gia trực tiếp vào các nhóm nghiên cứu mạnh, các dự án dài hạn cùng doanh nghiệp ngay từ năm đầu tiên. GS-TS Nguyễn Trung Nhân cũng cho biết học viên tại Trường Đại học Khoa học tự nhiên TP.HCM sẽ được tham gia vào các nhóm nghiên cứu mạnh, phòng thí nghiệm trọng điểm và các đề tài nghiên cứu đang triển khai, giúp có sản phẩm công bố khoa học trước khi tốt nghiệp.
Thách thức trong tuyển sinh và duy trì chất lượng
Lãnh đạo các trường đại học thừa nhận tuyển sinh và đào tạo chương trình tài năng để cung cấp nhân lực chất lượng cao không hề dễ dàng. Tiến sĩ Thân Thanh Sơn nhận định: “Việc thu hút các học sinh, sinh viên xuất sắc nhất, đặc biệt là trong các ngành khoa học cơ bản hay công nghệ số luôn gặp sự cạnh tranh gay gắt từ xu hướng du học hoặc các ngành kinh tế có bộ nhận diện 'hút tiền' nhanh hơn trước mắt”.
PGS-TS Tô Văn Phương chỉ ra rằng nhiều học sinh giỏi vẫn tập trung vào các ngành “hot”, kinh tế và kinh doanh hoặc các trường đại học lớn tại Hà Nội và TP.HCM, gây khó khăn cho việc tuyển sinh tại Nha Trang. PGS-TS Nguyễn Minh Hà chia sẻ: “Chương trình hướng đến nhóm học sinh có thành tích học tập xuất sắc và năng lực nổi trội trên phạm vi cả nước, trong khi số lượng thí sinh đáp ứng đồng thời yêu cầu về năng lực STEM, ngoại ngữ và định hướng nghiên cứu không nhiều. Chưa kể trường cũng phải cạnh tranh với nhiều trường đại học lớn”.
Tại Trường Đại học Khoa học tự nhiên TP.HCM, GS-TS Nguyễn Trung Nhân cho biết chương trình thạc sĩ tài năng ngành vật lý kỹ thuật có đối tượng tuyển sinh rộng, nhưng việc dự án điện hạt nhân tạm dừng năm 2016 rồi tái khởi động năm 2024 tạo tâm lý chờ đợi. Ngành hóa học còn hạn chế nguồn tuyển sinh đáp ứng yêu cầu cao về ngoại ngữ và tiềm năng nghiên cứu.
Đầu tư lớn về đội ngũ và cơ sở vật chất
Các chương trình tài năng đòi hỏi mức đầu tư cao hơn đáng kể so với chương trình thông thường. Theo quy định, tối thiểu 80% giảng viên tham gia giảng dạy phải có trình độ tiến sĩ; riêng đội ngũ cơ hữu chủ trì chương trình phải có ít nhất 9 tiến sĩ và 2 phó giáo sư thuộc chuyên môn STEM, đồng thời có sự tham gia của giảng viên quốc tế.
PGS-TS Nguyễn Minh Hà nhấn mạnh: “Xây dựng và duy trì đội ngũ đáp ứng các tiêu chuẩn này là bài toán rất thách thức, đòi hỏi chiến lược phát triển nhân sự dài hạn và nguồn lực tài chính đáng kể. Chương trình còn yêu cầu đầu tư các phòng thí nghiệm chuyên sâu cùng với các nền tảng học tập thông minh tích hợp trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ cá thể hóa quá trình học tập”.
Việc tổ chức lớp học quy mô nhỏ, triển khai phương pháp giảng dạy tiên tiến, bảo đảm thời lượng thực tập doanh nghiệp, gắn kết đào tạo với nghiên cứu và đổi mới sáng tạo đều đòi hỏi nguồn lực lớn và sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, doanh nghiệp và các đối tác.
Áp lực tỷ lệ tốt nghiệp và duy trì kết quả học tập
Chương trình yêu cầu tối thiểu 75% người học phải hoàn thành và tốt nghiệp đúng hạn với chuẩn đầu ra khá cao; nếu không đạt tỷ lệ này, cơ sở đào tạo không được tiếp tục tuyển sinh khóa tiếp theo. Sinh viên phải duy trì kết quả học tập từ mức khá trở lên để không bị sàng lọc. Đây là áp lực lớn cho cả người dạy lẫn người học, đặc biệt với các ngành STEM có khối lượng học tập nặng (kỹ sư tài năng 180 tín chỉ so với 150 tín chỉ thông thường).
Điều kiện tuyển sinh khắt khe
Chương trình kỹ sư tài năng STEM xét chọn từ thí sinh đạt giải học sinh giỏi quốc gia hoặc sinh viên có điểm đầu vào xuất sắc nhất trong các tổ hợp môn toán, lý, hóa, Anh. Ở bậc thạc sĩ, ứng viên phải tốt nghiệp đại học đúng ngành với điểm trung bình tích lũy tối thiểu 3.2/4.0 và năng lực tiếng Anh tối thiểu bậc 4/6 (B2) theo khung năng lực ngoại ngữ Việt Nam.
