Hơn nửa thế kỷ sau ngày hy sinh, gia đình liệt sĩ Nguyễn Hữu Quynh, quê xã Quang Minh, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình cũ (nay là xã Kiến Xương, tỉnh Hưng Yên), vẫn chưa thể tìm được phần mộ của ông, dù hài cốt nhiều khả năng đã được quy tập tại Nghĩa trang Liệt sĩ Lộc Ninh, tỉnh Bình Phước cũ (nay là Đồng Nai). Nguyên nhân xuất phát từ sai sót trong hồ sơ lưu trữ và thông tin khắc trên bia mộ.
Phát hiện sai lệch sau hai năm thu thập chứng cứ
Theo bà Ngô Thị Thúy Hằng, Giám đốc Trung tâm Tư vấn pháp luật và Trợ giúp pháp lý cho gia đình liệt sĩ (Trung tâm MARIN), sau gần hai năm thu thập, đối chiếu nhiều nguồn tư liệu và lời kể của nhân chứng Đặng Văn Miên – người trực tiếp chôn cất liệt sĩ Nguyễn Hữu Quynh tại Viện K59, Trung tâm xác định ngôi mộ số 02, hàng 6B, lô 2B, khu B (Nghĩa trang Liệt sĩ Lộc Ninh) chính là mộ của ông. Tuy nhiên, quá trình xác minh phát hiện thông tin sai lệch nghiêm trọng: trong danh sách chôn cất ban đầu, tên Nguyễn Hữu Quynh bị ghi thành Vũ Đức Quynh; danh sách quy tập và bia mộ lại ghi là Vũ Đức Huynh, dù quê quán vẫn ghi Kiến Xương, Thái Bình.
Ngày 12/11/2025, Cục Chính sách-Xã hội (Tổng Cục Chính trị) có Văn bản số 5103/CSXHCTMLS xác nhận quân nhân Vũ Đức Quynh và quân nhân Nguyễn Hữu Quynh là một – liệt sĩ Nguyễn Hữu Quynh, hy sinh ngày 20/7/1973 tại Viện K59. Chỉ một sai sót thông tin đã khiến người lính mang danh tính khác, còn gia đình mòn mỏi tìm mộ.
Thực trạng hồ sơ và bia mộ thiếu thống nhất
Liệt sĩ Nguyễn Hữu Quynh chỉ là một trong số nhiều trường hợp tương tự. Qua rà soát, Trung tâm MARIN nhận thấy tình trạng hồ sơ lưu trữ, danh sách quy tập và thông tin trên bia mộ không thống nhất diễn ra ở nhiều địa phương. Có trường hợp chỉ sai một ký tự trong họ tên, có trường hợp nhầm quê quán, đơn vị hoặc năm hy sinh. Qua nhiều lần sao chép, bàn giao, những sai lệch tưởng chừng nhỏ ấy khiến không ít hài cốt liệt sĩ dù được quy tập về nghĩa trang nhưng thân nhân vẫn không thể tìm thấy.
Theo danh sách gốc của Viện Quân y 175 lập năm 1981, có 89 liệt sĩ hy sinh tại Viện K59 được an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Lộc Ninh. Nhưng đối chiếu với thực tế, Trung tâm chỉ xác định được 50 phần mộ; nhiều mộ thiếu hoặc sai thông tin, thậm chí có mộ không còn xác định được vị trí.
Kiến nghị chuẩn hóa dữ liệu và mở rộng phương pháp thực chứng
Từ thực tiễn hơn 20 năm đồng hành cùng thân nhân liệt sĩ, bà Ngô Thị Thuý Hằng kiến nghị triển khai chương trình tổng rà soát, đối chiếu và đính chính thông tin trên bia mộ, đồng thời chuẩn hóa cơ sở dữ liệu về quân nhân hy sinh, mất tích và mộ liệt sĩ trên cơ sở kết hợp hồ sơ quân đội, sơ đồ chôn cất ban đầu, biên bản quy tập, tài liệu đơn vị, lời kể nhân chứng và kết quả giám định ADN khi cần thiết. Hiện dữ liệu về quân nhân hy sinh, mất tích và mộ liệt sĩ còn phân tán, thiếu thống nhất, khiến một trường hợp có thể tồn tại nhiều hồ sơ hoặc sai lệch về đơn vị, địa điểm hy sinh, nơi an táng ban đầu, kéo dài quá trình xác minh, thậm chí dẫn đến xác định nhầm danh tính.
Trung tâm MARIN kiến nghị xây dựng nền tảng số quốc gia liên thông dữ liệu giữa Bộ Quốc phòng, Bộ Nội vụ, các địa phương, hệ thống nghĩa trang liệt sĩ và các nguồn tư liệu xã hội; phân loại các nhóm mộ theo mức độ đầy đủ thông tin và khả năng xác định danh tính để lựa chọn phương án xử lý phù hợp, tránh dàn trải nguồn lực. Trong bối cảnh Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đang được triển khai, việc chuẩn hóa và liên thông dữ liệu sẽ tạo bước chuyển từ phương thức tìm kiếm chủ yếu dựa vào hồ sơ, kinh nghiệm, sang quản trị bằng dữ liệu hiện đại, nâng cao hiệu quả xác định danh tính.
“Không nên xem việc xác định danh tính liệt sĩ như một thủ tục hành chính thông thường. Bởi phía sau mỗi hồ sơ là khát vọng đoàn tụ của một gia đình và trách nhiệm thiêng liêng của cả dân tộc”, bà Hằng nhấn mạnh.
Phương pháp thực chứng – giải pháp hiệu quả, tiết kiệm
Từng phối hợp với Cục Người có công xác định thành công danh tính cho 1.070 liệt sĩ, cùng 1.725 trường hợp tự thực hiện trước đó, Giám đốc Trung tâm MARIN cho rằng phương pháp thực chứng, dựa trên việc thu thập, phân tích chuỗi chứng cứ lịch sử, có thể giải quyết hiệu quả nhiều trường hợp phần mộ sai lệch hoặc thiếu thông tin mà không phải phụ thuộc hoàn toàn vào giám định ADN. Trung tâm kiến nghị sớm xây dựng quy trình và bộ tiêu chí thống nhất về xác định danh tính bằng phương pháp thực chứng, tổ chức hội thảo khoa học để tiếp nhận, thẩm định nguồn tư liệu từ các chuyên gia.
Trung tướng Hoàng Khánh Hưng, Chủ tịch Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam, chia sẻ: Theo Nghị định số 131/2021/NĐ-CP, việc xác định danh tính liệt sĩ được thực hiện bằng hai phương pháp: Giám định ADN và thực chứng. Tuy nhiên, nhiều mẫu hài cốt không còn đủ điều kiện giám định do bị phân hủy, trong khi chi phí xét nghiệm cao và năng lực giám định chưa đáp ứng nhu cầu thực tế. Vì vậy, Hội kiến nghị ưu tiên giám định ADN cho các trường hợp cấp thiết, đồng thời mở rộng áp dụng phương pháp thực chứng với những trường hợp đủ căn cứ lịch sử, sử dụng hiệu quả nguồn lực và đẩy nhanh việc xác định danh tính liệt sĩ.
Hội cũng cho rằng cần sớm tháo gỡ vướng mắc trong công tác đính chính thông tin trên bia mộ và hồ sơ liệt sĩ, bởi chỉ một sai sót về họ tên, năm sinh, quê quán hay đơn vị cũng có thể khiến thân nhân dù tìm được phần mộ vẫn chưa thể hoàn tất thủ tục xác nhận và đón người thân trở về. Hiện cả nước có hơn 3.200 nghĩa trang liệt sĩ, trong đó hàng chục nghìn mộ liệt sĩ sai thông tin hoặc vừa sai vừa thiếu thông tin. Hội kiến nghị sớm hoàn thiện cơ chế để việc rà soát, đối chiếu và đính chính thông tin trên bia mộ được thực hiện thuận lợi hơn, trả lại đúng tên tuổi, quê quán cho các liệt sĩ.
Huy động nguồn lực xã hội và mở rộng hợp tác quốc tế
Bên cạnh dữ liệu và công nghệ, hành trình tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ rất cần sự chung tay của toàn xã hội. Trung tâm MARIN kiến nghị xây dựng cơ chế phối hợp linh hoạt để huy động hiệu quả nguồn lực từ cá nhân, tổ chức xã hội và những người tích lũy nhiều tư liệu, kinh nghiệm trong tìm kiếm, xác minh thông tin liệt sĩ. Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam cũng đề xuất mở rộng đối ngoại nhân dân, phát huy vai trò của cựu chiến binh, các tổ chức quốc tế, trường đại học và viện nghiên cứu trong thu thập, xác minh thông tin liệt sĩ. Từ tài liệu do cựu chiến binh Mỹ cung cấp, Hội đã bàn giao Ban Chỉ đạo quốc gia 21 bộ hồ sơ về các mộ tập thể, ước tính liên quan hơn 3.000 liệt sĩ. Tại khu vực sân bay Lộc Ninh, lực lượng chức năng đã quy tập được 135 hài cốt. Hội kiến nghị thành lập Quỹ “Hỗ trợ tìm lại tên đồng đội” nhằm huy động thêm nguồn lực xã hội cho hoạt động tri ân.
Những kiến nghị này đang từng bước được tiếp thu. Mới đây, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà đã giao Bộ Nội vụ chủ trì nghiên cứu các đề xuất của Trung tâm MARIN để có phương án xử lý phù hợp, đồng thời ghi nhận những đóng góp của trung tâm trong xác định danh tính liệt sĩ bằng phương pháp thực chứng. Nếu được triển khai đồng bộ, Chiến dịch 500 ngày đêm không chỉ tạo chuyển biến đột phá trong giai đoạn cao điểm mà còn đặt nền tảng lâu dài cho hành trình tìm lại tên tuổi các liệt sĩ, giúp nhiều gia đình thực hiện khát vọng đoàn tụ trong những năm tiếp theo.
