Điện ảnh Việt đang chứng kiến làn sóng phim lịch sử với nhiều dự án mới được công bố, từ thời kỳ cận đại, chiến tranh cách mạng đến các nhân vật và sự kiện lịch sử. Tuy nhiên, điểm yếu cốt lõi vẫn là thiếu những IP lịch sử đủ mạnh để phát triển liên tục qua nhiều phần phim, nhiều loại hình sản phẩm và kết nối nhiều thế hệ khán giả.
Kho báu lớn nhưng khai thác theo từng 'mỏ nhỏ'
IP (tài sản trí tuệ) trong công nghiệp văn hóa là tài sản có khả năng nhận diện, khai thác thương mại và mở rộng thành thương hiệu. Một IP mạnh có thể bắt đầu từ phim điện ảnh nhưng sống tiếp trong phim truyền hình, hoạt hình, truyện tranh, tiểu thuyết, trò chơi điện tử, sân khấu, âm nhạc, sản phẩm lưu niệm, du lịch trải nghiệm và giáo dục. Lịch sử Việt Nam là một kho IP khổng lồ với hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, để lại hệ thống nhân vật, sự kiện, triều đại, truyền thuyết, di sản, địa danh và biểu tượng đặc sắc. Mỗi giai đoạn có thể hình thành nhiều tuyến truyện, thế giới nhân vật và phong cách thể loại khác nhau.
Thế nhưng, phần lớn nhà làm phim tiếp cận kho tàng này theo cách chọn một sự kiện, hoàn thành một tác phẩm rồi khép lại dự án. Mỗi bộ phim gần như bắt đầu từ con số 0: nghiên cứu lại tư liệu, thiết kế lại mỹ thuật, dựng lại bối cảnh và hình thành hệ thống nhân vật mới. Kinh nghiệm, dữ liệu và tài sản sáng tạo của dự án trước không được tổ chức để làm nền móng cho dự án sau. Nhà biên kịch Trịnh Thanh Nhã cho biết đề tài lịch sử luôn được các nhà làm phim đau đáu và là nhu cầu tự thân của khán giả. Gần đây nhiều phim lịch sử đã khởi động và thành công, không phải trào lưu 'sớm nở tối tàn'.
Điểm nghẽn từ tư duy phát triển dự án
Đạo diễn kiêm nhà sản xuất Lương Đình Dũng khẳng định: "Lịch sử hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước của chúng ta có một kho tàng rộng mở để làm nên 'hệ sinh thái' IP từ phim lịch sử. Vì thế chúng ta không chỉ kỳ vọng vài bộ phim thắng phòng vé mà cần sự hình thành của niềm tin trong giới làm nghề: lịch sử hoàn toàn có thể trở thành điện ảnh đại chúng nếu được kể bằng ngôn ngữ điện ảnh hiện đại. Và phim lịch sử cần được nhìn như một ngành công nghiệp dài hạn, nơi kiến thức, bối cảnh, phục trang, kỹ xảo, đội ngũ nghiên cứu… được tích lũy qua từng dự án. Khi những tài sản ấy được tái sử dụng và phát triển, mỗi bộ phim sau sẽ không còn phải bắt đầu lại từ con số 0 và sẽ phát triển thành IP đủ mạnh."
Một IP không thể hình thành nếu nhà sản xuất chỉ tính đến ngày ra rạp. Nó phải được đặt ra từ lúc chọn đề tài, xây dựng kịch bản và xác lập quyền sở hữu. Nhiều dự án phim lịch sử Việt vẫn hình thành theo tư duy đơn tuyến: chọn sự kiện, tìm kinh phí, sản xuất và công chiếu. Việc nghiên cứu khả năng phát triển nhiều phần, tạo tuyến nhân vật vệ tinh hay mở rộng sang định dạng khác thường chưa được tính toán ngay từ đầu. Đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình phân tích: "Một IP mạnh không thể đơn độc. Chúng ta thiếu một hệ sinh thái văn hóa cộng hưởng nơi điện ảnh, văn học, hội họa, công nghệ và các sản phẩm thương mại phái sinh cùng bắt tay để nuôi dưỡng IP đó. Chúng ta có thể có một bộ phim lịch sử hay huyền sử hay, nhưng chưa có chiến lược biến phim thành những sản phẩm phái sinh để nuôi sống và định vị IP đó lâu dài." Ông nhấn mạnh tam giác thành công: gần gũi với tâm lý khán giả đương đại, mới lạ trong cách tiếp cận, nhưng cốt lõi mang giá trị nhân văn vượt thời gian.
Hiện tại, đầu tư phim lịch sử còn khiêm tốn, nguồn lực tài chính trung bình, các nhà sản xuất mới tích lũy kinh nghiệm vận hành chuỗi phim dài hơi. Thị trường Việt có đặc thù: khán giả khao khát lan tỏa tự hào dân tộc nhưng nhạy cảm với sai lệch lịch sử. Nhà làm phim phải nghiên cứu kỹ lưỡng, xã hội cũng cần cởi mở hơn với góc nhìn nghệ thuật mới lạ và góc khuất dã sử nhân văn. Một điểm nghẽn khác là ngân sách cao cho bối cảnh, phục trang, đạo cụ, kỹ xảo, dàn diễn viên đông và thời gian sản xuất dài. Nếu chưa thấy khả năng thu hồi vốn, nhà đầu tư chọn thể loại an toàn hơn.
Hệ quả là các dự án lịch sử thường được quyết định theo từng cơ hội riêng biệt. Chưa có nhiều nhà sản xuất dám sở hữu 'bản đồ phát triển' kéo dài 5-10 năm cho một cụm nhân vật hay thời kỳ lịch sử. Nhà biên kịch Phạm Đình Hải nhận định: "Ngành giải trí nước ta chủ yếu phục vụ thị trường trong nước, thị trường không đủ lưu lượng để hứa hẹn hoàn vốn cho các dự án quá đồ sộ, nên các đơn vị sản xuất ưu tiên dự án ngắn hạn. Nghịch lý là khi chúng ta xuất khẩu được văn hóa ra thế giới thì mới có thị trường đủ lớn để đầu tư cho IP." (còn tiếp)
