Cha mẹ đừng vội phủ nhận lời khen Tết cho con: Bài học từ chuyên gia tâm lý
Mỗi dịp Tết đến xuân về, không khí sum vầy tràn ngập khắp nơi, nhà nhà nô nức đi chúc Tết, trẻ con háo hức theo cha mẹ gặp gỡ họ hàng, bạn bè thân thiết. Và cứ mỗi lần gặp những đứa trẻ nhỏ, người lớn thường có thói quen khen ngợi vài câu như: "Con bé lớn nhanh quá, trông xinh xắn thế!"; "Thằng bé nhìn sáng dạ và thông minh ghê!"; hoặc "Con lễ phép quá trời, đáng yêu lắm!". Thế nhưng, phản xạ tự nhiên của không ít bậc cha mẹ lại là lập tức xua tay từ chối: "Ôi, có gì đâu chị, nó bình thường thôi!"; "Nó ở nhà nghịch ngợm và quậy phá lắm, đừng khen!"; hoặc "Chắc hôm nay nó diễn xuất thôi chứ bình thường lì lợm và cứng đầu lắm!".
Người lớn thường nghĩ rằng đó là cách thể hiện sự khiêm tốn, lịch sự trong giao tiếp, nhưng đối với trẻ nhỏ, những lời "đính chính" hay phủ nhận ấy đôi khi lại trở thành một vết xước nhỏ nhưng sâu sắc trong lòng tự trọng non nớt của các em. Với chị Ngọc Hương, một chuyên gia tâm lý đang sinh sống và làm việc tại Thành phố Hồ Chí Minh, mỗi khi có ai đó khen ngợi con mình, chị luôn áp dụng một cách ứng xử hoàn toàn khác biệt và tinh tế.
Đừng vội vàng phủ nhận lời khen dành cho con trẻ
Chị Hương chia sẻ quan điểm rằng, hãy thử đặt mình vào vị trí của một đứa trẻ để cảm nhận: Khi ai đó dành lời khen, con đang trải nghiệm niềm vui sướng, sự công nhận và khích lệ từ người khác. Nhưng ngay sau khoảnh khắc ấy, chính cha mẹ lại "bẻ lái" một cách gắt gao: "Không phải đâu, nó nghịch ngợm và hư đốn lắm!", "Ở nhà thì hoàn toàn khác, chẳng ngoan ngoãn như vậy đâu!". Đối với người lớn, đó có thể chỉ là những câu nói xã giao thông thường, nhưng với trẻ em, đặc biệt là những em đang trong độ tuổi tiểu học, con sẽ hiểu theo nghĩa đen một cách trực tiếp: "À, hóa ra trong mắt cha mẹ, mình không hề tốt đẹp và đáng khen như vậy!".
Lòng tự trọng và sự tự tin của trẻ nhỏ được hình thành và phát triển từ rất sớm, ngay cả những em bé chỉ mới 2-3 tuổi cũng đã biết phản ứng rõ rệt khi bị chê trách hoặc phê bình trước mặt người khác. Huống hồ là những trẻ từ 6-10 tuổi, độ tuổi đã bắt đầu xây dựng và định hình hình ảnh về bản thân mình một cách mạnh mẽ. Khi cha mẹ liên tục phủ nhận lời khen, vô tình chúng ta đang gửi đi một thông điệp tiêu cực: "Đừng tin tưởng vào những điều tốt đẹp mà người khác nói về con!".
Nhiều phụ huynh lo lắng rằng: nếu cứ nhận lời khen một cách dễ dàng, con trẻ sẽ trở nên tự mãn, kiêu ngạo và mất đi sự khiêm tốn. Thực tế, vấn đề cốt lõi không nằm ở việc nhận hay không nhận lời khen, mà nằm ở cách chúng ta chuyển hóa và định hướng những lời khen đó thành bài học giáo dục ý nghĩa. Thay vì nói "Ôi không có gì đâu" một cách máy móc, chị Hương thường áp dụng phương pháp trả lời theo 3 bước khoa học và hiệu quả sau đây:
Ba bước ứng xử khéo léo khi con được khen ngợi
- Công nhận lời nhận xét của người khác một cách lịch sự: Ví dụ, khi ai đó nói: "Con chị lễ phép và ngoan ngoãn quá!", chị đáp lại ngay: "Dạ, cảm ơn chị đã để ý và khen ngợi con!". Câu trả lời này vừa thể hiện sự lịch sự, tôn trọng, vừa không hề phủ nhận lời khen chân thành. Đồng thời, con trẻ cũng học được cách đón nhận lời khen một cách bình thản và tự nhiên. Nếu chúng ta nói "Đâu có đâu", vô tình lại khiến người đối diện rơi vào thế khó xử, như thể họ đã nhận xét sai hoặc thiếu chính xác.
- Chuyển hướng lời khen từ yếu tố "bẩm sinh" sang "nỗ lực" cá nhân: Nếu ai đó khen: "Con xinh đẹp quá!". Bạn có thể trả lời: "Dạ, con tự biết giữ gìn vệ sinh cá nhân và ăn mặc gọn gàng nên nhìn sáng sủa và chỉn chu vậy đó!". Nếu ai đó khen: "Con thông minh và lanh lợi ghê!", có thể đáp: "Con hay tò mò và ham học hỏi lắm, cái gì không hiểu là về nhà tìm đọc thêm và nghiên cứu kỹ!".
Khi đó, trẻ sẽ hiểu rõ rằng điều đáng trân trọng không phải là vẻ ngoài hay sự thông minh trời cho, mà chính là sự cố gắng và thói quen tốt mà bản thân đã rèn luyện. Lời khen được "neo" vào nỗ lực sẽ giúp con phát triển tư duy tích cực: mình giỏi giang vì mình chăm chỉ và kiên trì, chứ không phải vì may mắn hay thiên phú.
- Gợi mở để con tự nói về quá trình và hành động của mình: Khi ai đó khen: "Con vẽ tranh đẹp quá!", thay vì chỉ cười mỉm, chị hỏi con ngay: "Con kể cho cô nghe xem, bức tranh này con nghĩ ra ý tưởng thế nào và đã vẽ ra sao?". Khi người khác khen: "Con chu đáo và ân cần ghê!", chị hỏi: "Hồi nãy con lấy nước mời bà, con đã nghĩ gì và cảm thấy thế nào?".
Theo chị Hương, những câu hỏi gợi mở này giúp con chuyển sự chú ý từ "kết quả được khen" sang "quá trình mình đã làm gì". Trẻ sẽ cảm thấy tự hào vì chính hành động và suy nghĩ của mình, chứ không chỉ đơn thuần vui sướng vì được người khác tán thưởng nhất thời.
Tết là cơ hội vàng để dạy con về sự tự tin và lòng biết ơn
Một đứa trẻ thực sự tự tin là đứa trẻ biết cách đón nhận lời khen một cách chân thành và điềm đạm. Tự tin không có nghĩa là nghĩ mình hơn người khác hay tỏ ra kiêu căng. Tự tin chính là biết rõ giá trị của bản thân và không ngần ngại thừa nhận những điều tốt đẹp mà mình sở hữu. Khi cha mẹ biết cách "đỡ" lời khen một cách khéo léo và tinh tế, trẻ sẽ học được ba bài học quý giá: Không cần chối bỏ khi được khen ngợi; Không trở nên kiêu ngạo khi được công nhận; Không đánh giá bản thân qua những lời chê bai nhất thời.
Tết Nguyên đán là dịp đặc biệt khi trẻ em tiếp xúc với nhiều người, nhiều lời nhận xét và đánh giá khác nhau. Mỗi lời khen chân thành là một cơ hội vàng để cha mẹ dạy con cách ứng xử với sự công nhận từ xã hội. Vì vậy, lần tới khi đi chúc Tết mà ai đó khen con, đừng vội vàng nói "Ôi không có gì đâu". Hãy mỉm cười thân thiện, công nhận lời khen, và chuyển hóa lời khen ấy thành một bài học nhỏ nhưng sâu sắc về nỗ lực, phẩm chất và lòng biết ơn. Một đứa trẻ biết đón nhận lời khen một cách tự nhiên hôm nay, sau này lớn lên chắc chắn sẽ trở thành một người tự tin, điềm đạm và không cần phải hạ thấp bản thân để được yêu quý và tôn trọng.
