Hành trình thức tỉnh tài chính từ câu hỏi ngây thơ của con
Trong một bữa cơm gia đình, con gái tôi bất ngờ thủ thỉ: "Phần lì xì con muốn tiết kiệm 2 phần, chỉ tiêu 1 phần thôi nha mẹ". Rồi con ngẩng lên hỏi tiếp: "Mẹ có khoản tiết kiệm đầu tiên khi nào?". Câu hỏi đơn giản ấy khiến tôi giật mình, nhận ra hành trình học về tài chính của mình bắt đầu quá muộn và phải trả giá không ít.
Những năm tháng tiêu xài vô thức
Năm 2009, tôi tốt nghiệp đại học với thu nhập đáng mơ ước. Lương cứng khởi điểm chỉ 2,5 triệu đồng/tháng, nhưng hoa hồng mỗi tháng vượt 10 triệu, cộng thêm việc cộng tác ở 2-3 nơi, tổng thu nhập gần 20 triệu đồng/tháng. Thời điểm đó, vàng chỉ hơn 4 triệu đồng một chỉ, nhưng tôi sống ở TP.HCM nhờ nhà cô ruột, không tốn tiền ăn ở, nên gần như toàn bộ tiền kiếm được dành cho bản thân.
Tôi đắm chìm trong lối sống xa xỉ:
- Sử dụng mỹ phẩm cao cấp và mua quần áo ở shop đắt tiền.
- Chi tiêu cho du lịch và sách vở mỗi lần vài triệu đồng.
- Mua những bộ đầm giá 2-3 triệu đồng mà không chớp mắt, có chiếc chỉ mặc một lần rồi treo tủ.
Điều đáng nói là ngay cả bây giờ, với thu nhập ổn định và tư duy tài chính đã thay đổi, tôi vẫn phải cân nhắc kỹ lưỡng trước những khoản chi lớn. Nhưng ngày đó, tôi chưa từng tự hỏi:
- Nếu tháng này không có thu nhập cao thì sao?
- Nếu công việc biến động thì sao?
- Nếu cần một khoản tiền lớn đột xuất thì sao?
Xuất thân từ gia đình khá giả, ba mẹ luôn cho tôi những điều tốt nhất, nên khái niệm "phải tiết kiệm cho tương lai" gần như không tồn tại trong suy nghĩ. Dù kinh tế gia đình gặp biến cố năm hai đại học, thói quen chi tiêu của tôi vẫn không đổi: tiêu theo cảm xúc, sống theo cách "có bao nhiêu xài bấy nhiêu".
Cơ hội đầu tư bị bỏ lỡ
Một lần, người bạn làm ngân hàng rủ tôi mua căn chung cư gần chợ Thủ Đức (cũ) giá khoảng 500 triệu đồng, chỉ cần trả trước 20%, phần còn lại góp trong 10 năm với mỗi tháng khoảng 5 triệu đồng. Với thu nhập gần 20 triệu, tôi hoàn toàn có thể xoay xở nhẹ nhàng, nhưng tôi không có bất kỳ khái niệm nào về đầu tư, tích lũy hay tài sản.
Tôi không biết tích vàng, không nghĩ đến chuyện mua nhà sớm, và cứ thế tiêu tiền theo cảm xúc. Đến khi lấy chồng, trong người tôi thậm chí không đủ tiền mua một chỉ vàng. Nhìn lại, những căn nhà 500-700 triệu ngày ấy giờ đã thành 3-4 tỷ, bạn bè tôi có vài cây vàng phòng thân, còn tôi giật mình nhận ra mình đã tiêu gần như toàn bộ những năm tháng thu nhập tốt nhất mà không để lại nền tảng tài chính nào.
Bước ngoặt từ lời khuyên đơn giản
Một lần nhận lương cuối tháng, cô nhân viên ngân hàng nhìn tôi và nói: "Chị ơi, tháng nào em cũng thấy chị nhận nhiều tiền, sao cứ để trong thẻ ATM rồi xài hết. Chị gửi tiết kiệm đi, sẽ ít xài hơn mà còn có lãi". Đó là lần đầu tiên tôi thực sự hiểu về tiết kiệm. Trước đó, tôi chỉ nghĩ tiền nằm trong tài khoản là của mình, không nhận ra rằng khi tiền luôn "sẵn tay", mình sẽ tiêu nó một cách vô thức.
Sau câu nói ấy, tôi bắt đầu gửi tiết kiệm với khoản đầu tiên là 40 triệu đồng. Con số không quá lớn nhưng là bước ngoặt trong tư duy, mang lại cảm giác an toàn khi có một khoản tiền "không được phép đụng tới". Khi lập gia đình và sinh con, tôi càng thay đổi nhiều hơn, hiểu rằng tiền không chỉ để tiêu cho hiện tại mà còn để bảo vệ tương lai.
Dạy con bài học tài chính từ sớm
Khi con tôi bắt đầu biết chia tiền lì xì thành "2 phần tiết kiệm - 1 phần chi tiêu", tôi thấy mình đang sửa lại những điều mình từng thiếu. Tôi cho con đi siêu thị cùng, để con tự tính toán, và chia các khoản tiền được tặng vào 3 chiếc hũ:
- Một hũ chi tiêu.
- Một hũ tiết kiệm.
- Một hũ cho đi.
Tôi thường nói với con về "cần" và "muốn", rằng không phải thứ mình thích đều là thứ mình cần. Trước khi rút tiền từ hũ chi tiêu, con phải tự trả lời ba câu hỏi:
- Con có thật sự cần nó lúc này không?
- Con sẽ dùng nó bao lâu?
- Nếu mua món này, con có sẵn sàng chờ thêm một thời gian cho món khác quan trọng hơn không?
Tôi muốn con hiểu rằng tiêu tiền không phải là sai, nhưng sai là tiêu mà không ý thức được hậu quả và giá trị của đồng tiền. Con có thể dùng tiền cho niềm vui, nhưng phải biết giới hạn, tận hưởng mà không để cảm xúc dẫn dắt hoàn toàn, và phải biết tiết kiệm, cân nhắc đầu tư.
Những bài học cuộc sống
Tôi giải thích với con theo cách đơn giản: tiền tiết kiệm là để bảo vệ mình trước những biến cố bất ngờ như ốm đau, hỏng xe, hay mất việc. Người có tiền dự phòng không phải là người giàu nhất mà là người ít sợ hãi nhất trước biến cố. Còn đầu tư, tôi nói đó là cách để tiền làm việc thay cho mình, một bài học tôi phải học lại rất muộn.
Cha mẹ tôi thương con, lo cho con đầy đủ, nhưng như nhiều thế hệ trước, hầu như không ai dạy con về tiền bạc, tiết kiệm, hay đầu tư. Họ cho tôi vật chất, nhưng không trao cho tôi kỹ năng quản lý nó. Tôi không muốn con lớn lên trong ảo tưởng rằng thu nhập cao đồng nghĩa với giàu có, vì tôi từng có thu nhập rất tốt nhưng không có tài sản.
Tôi không dạy con trở thành người hà tiện, mà muốn con trở thành người biết lựa chọn, có quyền tiêu tiền nhưng cũng có trách nhiệm với những quyết định đó. Trên hết, tôi muốn con hiểu: tiền không quyết định giá trị của con người, nhưng cách con quản lý tiền phản ánh sự trưởng thành của chính bản thân con.
