Tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus đường ruột gây ra, lây trực tiếp từ người sang người và có khả năng bùng phát thành dịch. Hai tác nhân thường gặp nhất là Coxsackievirus A16 và Enterovirus 71 (EV71), trong đó EV71 có nguy cơ gây biến chứng nặng. Bệnh lây chủ yếu qua đường tiêu hóa, từ nước bọt, dịch trong các bọng nước và phân của trẻ mắc bệnh.
Diễn biến bệnh và các giai đoạn
Tay chân miệng có thể xuất hiện quanh năm, nhưng thường gặp nhất ở trẻ dưới 5 tuổi, đặc biệt là nhóm dưới 3 tuổi. Sau thời gian ủ bệnh khoảng 3-7 ngày, trẻ bước vào giai đoạn khởi phát kéo dài 1-2 ngày với các triệu chứng như sốt, đau họng, mệt mỏi, biếng ăn, tiêu chảy. Một số trường hợp chỉ sốt nhẹ nhưng cũng có trẻ sốt cao tới 39-40 độ C.
Ở giai đoạn toàn phát, dấu hiệu điển hình là các vết loét trong miệng khiến trẻ đau, tăng tiết nước bọt và bỏ ăn. Đồng thời, trẻ xuất hiện các bóng nước màu xám, kích thước 2-10 mm ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, mông hoặc đầu gối. Phần lớn trẻ sẽ hồi phục hoàn toàn sau khoảng 8-10 ngày nếu bệnh diễn biến nhẹ.
Biến chứng nguy hiểm cần lưu ý
Theo điều dưỡng Hoàng Thị Bích, khoa Nhi, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, virus có thể xâm nhập hệ thần kinh trung ương, gây lơ mơ, mê sảng, co giật hoặc rối loạn tri giác. Các biến chứng nguy hiểm như viêm não - màng não, viêm cơ tim, phù phổi cấp thường xuất hiện trong khoảng ngày thứ 2 đến ngày thứ 5 của bệnh. Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, trẻ có nguy cơ không qua khỏi.
Ngoài các tổn thương da và niêm mạc (độ 1), phụ huynh cần đặc biệt lưu ý khi trẻ sốt trên 2 ngày, sốt trên 39 độ C, nôn nhiều, quấy khóc vô cớ, khó ngủ, lừ đừ hoặc có biểu hiện giật mình. Những trường hợp này cần được bác sĩ đánh giá để phát hiện sớm nguy cơ chuyển nặng.
Chăm sóc tại nhà cho trẻ thể nhẹ
Với trẻ mắc tay chân miệng thể nhẹ, chỉ có loét miệng và nổi bóng nước, có thể theo dõi, điều trị tại nhà theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Cha mẹ tiếp tục cho trẻ bú mẹ nếu còn bú, bổ sung đủ nước và ưu tiên các món mềm, dễ nuốt, tránh thực phẩm chua hoặc nhiều gia vị vì có thể làm tăng đau miệng.
Thuốc chỉ nên sử dụng theo chỉ định của bác sĩ. Khi trẻ sốt, có thể dùng paracetamol đúng liều để hạ sốt, đồng thời vệ sinh miệng bằng dung dịch sát khuẩn hoặc nước muối loãng nếu trẻ có thể súc miệng. Các tổn thương ngoài da cần được giữ sạch để phòng bội nhiễm.
Cách ly và vệ sinh phòng bệnh
Trẻ cần được cách ly với những trẻ khác trong gia đình. Người chăm sóc nên đeo khẩu trang khi tiếp xúc, rửa tay bằng xà phòng sau mỗi lần chăm sóc. Quần áo, tã lót nên được ngâm dung dịch sát khuẩn hoặc luộc trước khi giặt. Dụng cụ ăn uống của trẻ cần dùng riêng và được tiệt trùng bằng nước sôi. Đặc biệt, trong 7 ngày đầu kể từ khi khởi bệnh, phụ huynh nên đưa trẻ tái khám hàng ngày hoặc theo lịch hẹn để theo dõi diễn biến.
Dấu hiệu cần đưa trẻ đi viện ngay
Phụ huynh lưu ý khi trẻ có biểu hiện một trong các dấu hiệu cảnh báo nặng sau, phải đưa trẻ đến các cơ sở y tế ngay: sốt cao ≥ 39 độ, thở nhanh, khó thở, giật mình, lừ đừ, run chi, quấy khóc, bứt rứt khó ngủ, nôn nhiều; đi loạng choạng; da nổi vân tím, vã mồ hôi, tay chân lạnh; co giật, hôn mê.
Mặc dù khả năng lây lan mạnh nhất trong tuần đầu, virus vẫn có thể tiếp tục được đào thải qua phân trong nhiều tháng sau khi trẻ khỏi bệnh, vì vậy việc duy trì vệ sinh cá nhân và môi trường vẫn rất quan trọng.
Chương trình Medi Talk về tay chân miệng
Nhằm giúp phụ huynh hiểu đúng về bệnh, nhận diện sớm các dấu hiệu nguy hiểm và chủ động bảo vệ trẻ trước nguy cơ biến chứng, Tri Thức - Znews phối hợp cùng Hệ thống Nhà thuốc và Tiêm chủng Long Châu thực hiện chương trình Medi Talk với chủ đề “Tay chân miệng - Nhận diện sớm, chăm sóc đúng”. Tọa đàm phát sóng trên Tri Thức - Znews vào lúc 10h00 ngày 13/7/2026, với sự tham vấn chuyên môn từ PGS.TS.BS Nguyễn Thanh Hùng, Phó Chủ tịch Hội Nhi khoa Việt Nam, nguyên Giám đốc Bệnh viện Nhi đồng 1 và BSCKI Lê Thị Giao Thi, Trưởng phòng Quản trị nội dung đào tạo và kiểm duyệt chuyên môn Y khoa eCom, Hệ thống Nhà thuốc và Tiêm chủng Long Châu.
