Ông Trần Văn Huy (60 tuổi), ngụ xã Phong Nẫm, TP Cần Thơ, là người đầu tiên phát hiện và nhân giống thành công giống nhãn tím – từng gây “cơn sốt” khắp miền Tây. Hơn 20 năm trôi qua, khu vườn của ông hiện có hơn 60 cây nhãn tím ở nhiều độ tuổi, mỗi vụ cho năng suất từ 500 kg đến 1 tấn trái.
Phát hiện tình cờ và hành trình nhân giống
Năm 2004, trong lúc đi thăm vườn, ông Huy phát hiện một nhánh nhãn long có màu tím lạ thường. “Thấy lạ, tôi cắt nhánh đem chiết, ươm thử rồi trồng gần nhà để theo dõi. Không ngờ cây càng lớn càng có những đặc điểm độc lạ”, ông Huy kể.
Đến mùa ra hoa, nhụy hoa mang sắc tím thay vì màu trắng ngà như các giống nhãn thông thường. Khi trái vừa hình thành, chỉ nhỏ bằng đầu đũa, lớp vỏ cũng ánh xanh tím độc đáo. Sự khác biệt ấy khiến ông Huy tin rằng mình đã sở hữu một giống cây đặc biệt.
Giữ kín và âm thầm nhân giống
Nhận thấy giá trị hiếm có, ông Huy giữ kín thông tin nhiều năm, âm thầm nhân giống, trồng quanh nhà và không cho người lạ tiếp cận khu vườn. Từ một nhánh nhãn đột biến ban đầu, ông từng bước nhân giống thành công. Sau hơn 20 năm, khu vườn hiện có hơn 60 cây nhãn tím ở nhiều độ tuổi khác nhau.
Cơn sốt nhãn tím năm 2012
Năm 2012, khi giống nhãn tím lần đầu xuất hiện trên các phương tiện truyền thông, hàng loạt thương lái, nhà vườn từ nhiều tỉnh, thành đến tìm mua. Nhãn chín đến đâu được thương lái đặt mua hết đến đó, giá bán cao gấp nhiều lần so với nhãn thường vẫn không đủ đáp ứng nhu cầu.
Không chỉ trái thương phẩm, cây giống cũng được săn lùng. Có thời điểm, mỗi cây giống khoảng 1 triệu đồng, nguồn cung luôn khan hiếm. Ông Huy từng ký hợp đồng độc quyền cung cấp cây giống cho một đơn vị trong thời hạn 2 năm. Chỉ với vài cây nhãn mẹ, mỗi đợt chiết cành ông có thể xuất bán khoảng 200 cây giống. Nhờ giống nhãn “trời cho”, cuộc sống gia đình ông ổn định hơn.
Duy trì quy mô vừa phải
Nhận thấy nhu cầu thị trường rất lớn, ông Huy không mở rộng diện tích trồng mà duy trì khu vườn khoảng 4.000 m2 và tiếp tục nhân giống với quy mô vừa phải. “Tôi không muốn trồng đại trà vì sợ mất giống, đồng thời muốn chăm sóc thật tốt từng cây”, ông Huy chia sẻ.
Theo ông Huy, nhãn tím thích nghi khá tốt với điều kiện tự nhiên miền Tây, ít sâu bệnh hơn nhiều giống nhãn khác. Mỗi vụ, cây cho năng suất khoảng 500 kg đến 1 tấn trái. Tán cây tròn, phân cành đều nên khả năng đậu trái khá cao. Đặc biệt, nhãn tím có màu sắc khác biệt ở gần như toàn bộ cây, từ lá non, cuống lá, cành, hoa đến lớp vỏ trái non đều ánh tím.
Giá trị hiện tại và dấu ấn vùng miền
Sau nhiều năm nhân giống, nhãn tím dần được trồng ở nhiều tỉnh thành miền Tây. Theo thời gian, giá cây giống cũng giảm mạnh, hiện chỉ còn vài chục ngàn đồng mỗi cây. So với nhãn Ido, thanh nhãn, nhãn xuồng hay nhãn da bò, năng suất và chất lượng trái của nhãn tím chưa thật sự nổi bật. Chính vì vậy, phần lớn người trồng hiện nay chỉ duy trì số lượng nhỏ, ít đầu tư sản xuất quy mô lớn.
Dẫu không còn tạo nên “cơn sốt” như hơn một thập niên trước, giống nhãn tím vẫn là dấu ấn đặc biệt của vùng cây trái miền Tây. Đối với ông Huy, giá trị lớn nhất không nằm ở giá bán cây giống hay trái nhãn, mà ở việc một nhánh cây đột biến tình cờ phát hiện trong khu vườn năm nào đã trở thành giống cây độc đáo, được nhiều người biết đến.
Từ một phát hiện tưởng chừng rất bình thường, ông Huy đã góp phần tạo nên giống tím hiếm có, để rồi hơn 20 năm sau, cái tên “nhãn tím Phong Nẫm” vẫn được nhiều người nhắc đến như một biểu tượng của sự sáng tạo và niềm đam mê với nghề làm vườn.
