Nhân ngày Dân số thế giới 2026 (11/7), ông Matt Jackson - Trưởng Đại diện Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA) tại Việt Nam đã chia sẻ về tương lai dân số Việt Nam, bắt đầu từ khát vọng của người trẻ. Theo ông, những thay đổi về dân số đang trở thành một trong những xu hướng lớn định hình tương lai của xã hội, nền kinh tế và phát triển bền vững trên toàn cầu.
Những trở ngại khiến người trẻ trì hoãn việc kết hôn
Biến động về mức sinh, mức tử vong, di cư, đô thị hóa và già hóa dân số đang tác động sâu rộng đến thị trường lao động, dịch vụ công, hệ thống an sinh xã hội và tăng trưởng kinh tế. Điều này đòi hỏi các chính phủ phải có chính sách dài hạn dựa trên bằng chứng. Ở Việt Nam, theo Trưởng đại diện UNFPA, tương lai dân số không chỉ phụ thuộc vào sự thay đổi cơ cấu độ tuổi, mà còn là liệu người trẻ có đủ điều kiện, cơ hội và niềm tin để xây dựng cuộc sống và gia đình họ mong muốn.
Đằng sau mỗi con số thống kê là những quyết định cá nhân: tiếp tục học tập, bắt đầu đi làm, kết hôn, sinh con hay chuyển đến nơi khác. Những lựa chọn này phản ánh khát vọng cá nhân và những rào cản hàng ngày. Trong những tháng qua, ông Matt Jackson đã gặp gỡ người trẻ tại nhiều tỉnh, thành phố từ Hà Nội, TP.HCM đến Điện Biên, Khánh Hòa và Hưng Yên. "Các bạn hào hứng chia sẻ dự định và mong ước cho tương lai. Trong đó, kết hôn và xây dựng gia đình thường song hành với mong muốn có công việc ổn định và nơi ở phù hợp. Nhưng những trở ngại trên con đường hiện thực hóa các mục tiêu đó là có thật", ông Matt Jackson cho hay.
Ở Việt Nam cũng như nhiều nơi trên thế giới, ông và các đồng nghiệp UNFPA thường nghe về giá nhà ngày càng cao, thị trường việc làm khó khăn và chi phí chăm sóc trẻ em vượt quá khả năng chi trả. "Tôi đã lắng nghe những người trẻ khuyết tật mong muốn có dịch vụ sức khỏe sinh sản phù hợp; các cặp đôi đồng giới mong muốn được kết hôn; các cặp đôi cần điều trị vô sinh, hiếm muộn với chi phí phù hợp; và nhiều người trẻ mong tìm được bạn đời nhưng gặp khó khăn trong việc tìm người phù hợp", ông Matt Jackson nói.
Người trẻ vẫn coi trọng tình yêu, hôn nhân và gia đình
Người trẻ thường bị đổ lỗi là nguyên nhân khiến mức sinh giảm hoặc không muốn kết hôn hay sinh con. Tuy nhiên, theo ông, thực tế không phải vậy. Những phát hiện mới từ Khảo sát Tương lai nhân khẩu học (Demographic Futures Survey) của UNFPA cho thấy những chia sẻ này không phải cá biệt. UNFPA đã khảo sát hơn 108.000 người trẻ sử dụng Internet, từ 18 đến 39 tuổi, tại 73 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó có Việt Nam. Kết quả thách thức nhiều nhận định phổ biến.
"Người trẻ vẫn coi trọng tình yêu, hôn nhân và gia đình. Có 90% người tham gia khảo sát coi sự ổn định về kinh tế và sức khỏe tốt là những mục tiêu quan trọng hàng đầu, và hơn 2/3 coi hôn nhân là một phần trong tương lai mong muốn. Khi được hỏi về lý do muốn có con, câu trả lời được chọn nhiều nhất là niềm vui và hạnh phúc mà con cái mang lại, chứ không phải kỳ vọng xã hội hay biện pháp khuyến khích của Chính phủ", ông Matt Jackson cho biết.
Điều khiến người trẻ ngày càng băn khoăn là liệu họ có thể hiện thực hóa những mong muốn này hay không. Sự ổn định về tài chính là điều kiện quan trọng nhất khi cân nhắc kết hôn hoặc chung sống, với 81% người được khảo sát đánh giá đây là yếu tố quan trọng. Khó khăn về kinh tế và nhà ở là những rào cản được nhắc đến nhiều nhất, chiếm 57%. Thông điệp rất rõ ràng: người trẻ vẫn mong muốn xây dựng gia đình, nhưng cần điều kiện giúp họ cảm thấy ổn định và an tâm về tương lai.
Đầu tư cho người trẻ là điều thiết yếu
Theo ông, những phát hiện này đặc biệt có ý nghĩa với Việt Nam. Thời kỳ dân số vàng vẫn là cơ hội quan trọng nhưng sẽ không kéo dài mãi. Đầu tư cho người trẻ là thiết yếu, không chỉ để duy trì tăng trưởng và năng suất, mà còn giúp đất nước thích ứng với già hóa dân số. Việt Nam đã đạt được một dấu mốc chính sách quan trọng. Luật Dân số đánh dấu bước chuyển từ trọng tâm kế hoạch hóa gia đình sang cách tiếp cận rộng hơn về dân số và phát triển, đặt quyền và lựa chọn của mỗi cá nhân và cặp đôi ở vị trí trung tâm. Điều quan trọng tiếp theo là chuyển tầm nhìn thành những chính sách cụ thể, tạo thay đổi thiết thực trong đời sống hàng ngày của người trẻ.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy không thể định hướng xu hướng dân số bằng cách gây áp lực buộc người trẻ kết hôn sớm hơn hoặc sinh nhiều con hơn. Đây là những lựa chọn mang tính cá nhân sâu sắc. Chính sách cần tập trung tạo điều kiện giúp người trẻ theo đuổi khát vọng, bao gồm giáo dục chất lượng, việc làm thỏa đáng, nhà ở phù hợp với khả năng chi trả, dịch vụ sức khỏe tình dục và sinh sản dễ tiếp cận, hệ thống an sinh xã hội vững chắc và dịch vụ chăm sóc trẻ em đáng tin cậy.
Bình đẳng giới là yếu tố không thể thiếu. Phụ nữ vẫn đảm nhận phần lớn công việc chăm sóc không được trả công và thường phải cân nhắc giữa sự nghiệp và gia đình, trong khi nam giới ít khi phải đối mặt với áp lực tương tự. Khi trách nhiệm chăm sóc được chia sẻ công bằng và nơi làm việc có chính sách hỗ trợ cha mẹ trẻ, việc xây dựng gia đình mới thực sự trở thành một lựa chọn, thay vì buộc họ phải hy sinh một mục tiêu quan trọng khác.
2/3 số người trẻ được khảo sát cảm thấy tích cực về tương lai. Ông Matt Jackson cho rằng đây là câu chuyện về sự lạc quan, không phải bi quan. "Khi đầu tư cho quyền, lựa chọn và năng lực của người trẻ, chúng ta không chỉ giúp họ xây dựng gia đình theo mong muốn mà còn góp phần xây dựng một Việt Nam vững vàng hơn, công bằng hơn và thịnh vượng hơn", ông Matt Jackson nhấn mạnh.
