Nằm trong vùng đệm Vườn Quốc gia (VQG) Phong Nha-Kẻ Bàng, xã Phong Nha, tỉnh Quảng Bình có diện tích đất rừng lớn với nguồn phấn hoa tự nhiên phong phú. Người dân địa phương đã tận dụng lợi thế này để phát triển nghề nuôi ong lấy mật, mang lại nguồn thu nhập chính cho nhiều hộ gia đình.
Liên kết thành lập HTX để nâng cao hiệu quả
Thời gian đầu, phần lớn các hộ nuôi ong theo kinh nghiệm truyền thống, quy mô nhỏ, mỗi hộ chỉ duy trì vài chục đàn ong, chủ yếu bán mật thô cho thương lái nên giá trị kinh tế chưa tương xứng với tiềm năng. Để khắc phục, những người nuôi ong trên địa bàn xã Phúc Trạch cũ (nay thuộc xã Phong Nha) đã liên kết thành lập HTX Nuôi ong lấy mật vùng đệm VQG Phong Nha - Kẻ Bàng.
Theo ông Nguyễn Tiến Dũng, Giám đốc HTX, việc liên kết giúp các hộ tiếp cận kỹ thuật mới, kiểm soát chất lượng sản phẩm, xây dựng thương hiệu và mở rộng đầu ra. Tháng 10/2021, HTX được thành lập với 18 thành viên và 180 đàn ong.
Ứng dụng khoa học kỹ thuật, tăng sản lượng mật
Sau khi đi vào hoạt động, HTX tập trung ứng dụng khoa học kỹ thuật, mở rộng đàn ong, thay ong chúa định kỳ, đưa các giống ong có năng suất cao vào nuôi, đồng thời chuẩn hóa quy trình khai thác mật. Nhờ đó, sản lượng mật của HTX tăng từ 1.440 lít năm 2021 lên hơn 3.000 lít năm 2025, tương đương khoảng 4,2 tấn mật. Hiện HTX còn 14 thành viên, duy trì doanh thu hàng tỷ đồng mỗi năm.
Ông Nguyễn Tiến Dũng cho biết: "Mô hình này đã tạo thêm việc làm, tăng thu nhập cho người dân khu vực nông thôn, nhất là các hộ sống gần rừng và tận dụng được lợi thế từ hệ sinh thái tự nhiên. Nếu so với những nghề khác thì nuôi ong đỡ vất vả hơn, vốn bỏ ra ít và rủi ro cũng ít hơn. Tuy nhiên, nghề này cũng đòi hỏi nhiều kinh nghiệm và sự kiên trì."
Kiểm soát môi trường nuôi ong
Theo người nuôi ong ở xã Phong Nha, ong là loài rất nhạy cảm với môi trường sống. Chỉ cần xuất hiện mùi thuốc bảo vệ thực vật, xăng dầu, sơn hoặc các loại hóa chất, đàn ong có thể bỏ tổ hoặc bay khỏi khu vực nuôi. Vì vậy, người nuôi phải kiểm soát chặt môi trường, thường xuyên vệ sinh cầu ong, thay ong chúa mỗi năm một lần, bổ sung thức ăn vào mùa đông và theo dõi dịch bệnh. Các dụng cụ quay mật cũng được sử dụng riêng cho từng hộ nhằm hạn chế nguy cơ lây lan mầm bệnh giữa các đàn ong.
Mùa khai thác mật kéo dài từ tháng 2 đến tháng 7 âm lịch. Sau thời gian này, người nuôi ngừng khai thác để đàn ong phục hồi và tích lũy nguồn thức ăn cho vụ sau. Bình quân mỗi đàn cho khoảng 1 lít mật mỗi lần quay, chu kỳ khai thác khoảng hai lần/tháng vào thời điểm hoa nở rộ.
Chất lượng đặc trưng nhờ hệ sinh thái rừng
Điểm tạo nên sự khác biệt của mật ong Phong Nha đến từ môi trường nuôi ong đặc thù tại vùng đệm VQG Phong Nha - Kẻ Bàng. Với hệ sinh thái rừng nguyên sinh chiếm khoảng 92% diện tích, khu vực này có nguồn hoa và phấn hoa tự nhiên phong phú, tạo nguồn thức ăn đa dạng cho đàn ong. Ong lấy mật từ nhiều loài hoa rừng như bìm bìm, dâu da, hoa rượu, hoa nổ, bạch đàn... cùng các loại cây ăn quả như bưởi, nhãn, vải, xoài. Nhờ bố trí tổ ong gần rừng để ong hút được nhiều loại phấn hoa tự nhiên, tạo nên chất lượng đặc trưng cho mật ong. Theo đó, mật ong Phong Nha có màu vàng nhạt, hương thơm đặc trưng, không ngọt gắt như các loại mật khác.
Xây dựng thương hiệu và chứng nhận OCOP
Mật ong Phong Nha đã được đăng ký thương hiệu, nhãn mác hàng hóa, truy xuất nguồn gốc và đăng ký các chỉ tiêu chất lượng. Hiện nay, tất cả sản phẩm mật ong do các thành viên trong HTX sản xuất và lưu hành trên thị trường đều mang thương hiệu mật ong Phong Nha - Kẻ Bàng. HTX đã thực hiện việc đăng ký thương hiệu, nhãn mác hàng hóa, truy xuất nguồn gốc và đăng ký các chỉ tiêu chất lượng. Do đó, các sản phẩm mật ong của vùng Phong Nha sản xuất ra thành phẩm đều bảo đảm chất lượng về mật và an toàn vệ sinh thực phẩm bởi được quản lý chặt chẽ từ khâu khai thác đến khâu đóng chai. Sản phẩm của HTX đã được cơ quan chuyên môn thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ kiểm nghiệm, đạt chứng nhận OCOP 3 sao.
Nhãn hiệu chứng nhận và định hướng phát triển
Năm 2022, Sở Khoa học và Công nghệ triển khai xây dựng nhãn hiệu chứng nhận "Mật ong Phong Nha" trong khuôn khổ Chương trình phát triển tài sản trí tuệ quốc gia. Đến tháng 4/2026, Cục Sở hữu trí tuệ đã cấp văn bằng bảo hộ nhãn hiệu chứng nhận cho sản phẩm. Theo ông Phan Hải Hà, Chủ tịch UBND xã Phong Nha, việc mật ong Phong Nha được cấp văn bằng bảo hộ nhãn hiệu chứng nhận tạo cơ sở để địa phương quản lý, phát triển thương hiệu và nâng giá trị sản phẩm. UBND xã Phong Nha sẽ phối hợp với các xã vùng đệm rà soát, cấp quyền sử dụng nhãn hiệu cho các HTX, doanh nghiệp, hộ sản xuất đủ điều kiện. Đặc biệt, việc giới thiệu, quảng bá sản phẩm cũng sẽ được xã quan tâm, phối hợp liên kết với các đơn vị… đưa thương hiệu mật ong Phong Nha ra thị trường và đến với khách du lịch khi tham quan Di sản thiên nhiên thế giới VQG Phong Nha - Kẻ Bàng.
