Việt Nam đang trải qua làn sóng già hóa dân số nhanh chóng, với tỷ lệ người cao tuổi ngày càng tăng và xu hướng lệch giới tính rõ rệt. Theo số liệu từ Tổng cục Thống kê, tính đến năm 2023, số người từ 60 tuổi trở lên đạt khoảng 14 triệu người, chiếm 14,5% dân số. Dự báo đến năm 2038, con số này sẽ vượt 21 triệu người, tương đương 20% dân số, đưa Việt Nam vào nhóm các quốc gia có dân số già.
Nguyên nhân và thực trạng già hóa
Nguyên nhân chính của quá trình già hóa là mức sinh giảm và tuổi thọ tăng. Tuổi thọ trung bình của người Việt Nam hiện là 73,7 tuổi, cao hơn nhiều so với các nước có cùng mức thu nhập. Tuy nhiên, số năm sống khỏe mạnh chỉ đạt khoảng 64 tuổi, cho thấy gánh nặng bệnh tật và chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi đang gia tăng.
PGS.TS Nguyễn Đức Vinh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Y - Xã hội học, nhận định: “Tốc độ già hóa dân số của Việt Nam thuộc nhóm nhanh nhất thế giới. Chúng ta chỉ mất khoảng 20 năm để chuyển từ giai đoạn già hóa sang dân số già, trong khi các nước phát triển mất từ 50 đến 100 năm.”
Lệch giới tính ở người cao tuổi
Một xu hướng đáng chú ý là sự lệch giới tính trong nhóm người cao tuổi. Phụ nữ chiếm đa số ở nhóm tuổi trên 60, do tuổi thọ trung bình của nữ cao hơn nam (76,1 so với 71,2 tuổi). Cụ thể, trong nhóm 60-69 tuổi, tỷ lệ nữ/nam là 1,1; nhóm 70-79 tuổi là 1,4; và nhóm trên 80 tuổi là 2,1. Điều này dẫn đến tình trạng nhiều phụ nữ cao tuổi sống một mình, đặc biệt ở khu vực nông thôn.
Bà Trần Thị Lan, 72 tuổi, sống tại Hà Nội, chia sẻ: “Chồng tôi mất đã 10 năm, các con đều đi làm xa. Tôi sống một mình, chỉ mong có người hàng xóm qua lại cho vui. Nhiều lúc ốm đau, chẳng có ai bên cạnh.”
Thách thức về an sinh xã hội và chăm sóc sức khỏe
Già hóa dân số đặt ra nhiều thách thức cho hệ thống an sinh xã hội và y tế. Hiện chỉ có khoảng 30% người cao tuổi được hưởng lương hưu hoặc trợ cấp xã hội. Phần lớn phải dựa vào con cháu hoặc tiếp tục lao động để kiếm sống. Theo thống kê, có tới 40% người trên 60 tuổi vẫn tham gia hoạt động kinh tế, chủ yếu trong khu vực phi chính thức.
Về y tế, các bệnh không lây nhiễm như tim mạch, đái tháo đường, tăng huyết áp chiếm tỷ lệ cao ở người cao tuổi. Chi phí điều trị các bệnh này thường lớn, trong khi khả năng chi trả của người già còn hạn chế. Hệ thống bảo hiểm y tế mới chỉ bao phủ khoảng 80% người cao tuổi, nhưng mức chi trả còn thấp.
Giải pháp ứng phó
Để thích ứng với già hóa dân số, các chuyên gia đề xuất cần hoàn thiện hệ thống an sinh xã hội, mở rộng đối tượng hưởng lương hưu và trợ cấp. Đồng thời, cần tăng cường chăm sóc sức khỏe ban đầu, phát triển mô hình chăm sóc người cao tuổi tại cộng đồng và khuyến khích người dân tham gia bảo hiểm y tế.
PGS.TS Nguyễn Đức Vinh nhấn mạnh: “Chúng ta cần có chiến lược tổng thể về già hóa dân số, bao gồm cả chính sách kinh tế, xã hội và y tế. Việc tận dụng 'cơ cấu dân số vàng' hiện nay để đầu tư cho tương lai là rất quan trọng.”
Ngoài ra, cần nâng cao nhận thức về quyền lợi của người cao tuổi, xóa bỏ định kiến giới và tạo môi trường thân thiện với người già. Việc xây dựng các thành phố thông minh, thích ứng với già hóa cũng là hướng đi cần được quan tâm.
