Ngày 5/10/1995, Đại học California hạ nửa cờ tưởng niệm một người đàn ông Trung Quốc vừa qua đời. Vài tháng sau, tạp chí Physics Today đăng cáo phó kèm ảnh đen trắng – điều hiếm thấy. Nhà vật lý đoạt giải Nobel Lý Chính Đạo gọi ông là một trong những ngôi sao sáng nhất thế hệ mình. Đó là Phùng Hề Kiều: 17 tuổi vào Đại học Bắc Kinh, 20 tuổi sang Harvard, 32 tuổi được phong giáo sư chính thức, ra đi ở tuổi 34.
Tuổi thơ giàu tình thương và nghệ thuật
Phùng Hề Kiều sinh năm 1960 tại Bắc Kinh, trong gia đình trí thức: cha là tổng công trình sư Ủy ban Kinh tế Nhà nước, mẹ là trưởng khoa ngoại lồng ngực bệnh viện quân đội. Từ nhỏ, ông được nuôi dưỡng trong môi trường nghệ thuật. Hai tuổi, ông nội cho cầm cọ vẽ màu nước; bảy tuổi, ông mê violin. Cha mẹ bỏ tiền lớn mua cây đàn đầu tiên, đắt đến mức bạn bè trầm trồ. Thời Cách mạng Văn hóa, sách nhạc hiếm, mẹ và ông ngoại phải đi mượn khắp nơi, tự tay kẻ khuông nhạc, chép từng nốt. Cây violin trở thành người bạn tinh thần theo ông suốt đời, kể cả khi sang Mỹ.
Phùng Hề Kiều là đứa trẻ giàu tình cảm. Hồi tiểu học, biết mẹ bạn cùng lớp bệnh nặng, ông chủ động kèm bạn học, thường xuyên thăm hỏi. Có lần ôm mẹ nói thấy may mắn vì mẹ khỏe mạnh. Năm 1976, trong trận động đất Đường Sơn, Bắc Kinh rung chuyển, cậu thiếu niên 16 tuổi bị đánh thức giữa đêm, linh cảm chẳng lành. Đang chạy xuống nhà, ông nhớ em trai còn ngủ say, quay lại đánh thức em, cả hai thoát chết. Xuống sân thấy em chỉ mặc quần lót, ông lại liều leo lên lấy quần áo cho em, dù không có người lớn ở nhà (mẹ đi làm y tế, cha công tác xa). Em trai luôn biết ơn sự bình tĩnh và trách nhiệm ấy.
Con đường học thuật thần tốc
Kỳ thi đại học năm 1977 được khôi phục, Phùng Hề Kiều thi đỗ khoa Vật lý Đại học Bắc Kinh – trường top 1 Trung Quốc. Năm 1980, dù chưa học hết đại học, ông mạnh dạn đăng ký kỳ thi CUSPEA (do Lý Chính Đạo khởi xướng) vốn dành cho nghiên cứu sinh tiến sĩ. Ông tự học ngày đêm, phải dùng thuốc ngủ vì mất ngủ do học quá sức, cuối cùng đạt thứ hạng nhất trường, thứ tư toàn quốc khi mới 20 tuổi.
Năm 1980, ông sang Harvard. Tại đây, ông học vượt trội và hòa nhập nhanh: chơi violin giỏi, thích khiêu vũ, bơi lội, tổ chức hòa nhạc và giao lưu văn hóa. Bài báo khoa học đầu tiên trên Physical Review Letters năm 23 tuổi, sau được trích dẫn hơn 300 lần. Ông tốt nghiệp tiến sĩ năm 1986, nhận làm trợ lý giáo sư tại UCLA. Hướng nghiên cứu chính là kỹ thuật chụp ảnh bằng tia hồng ngoại gần, kỳ vọng thay thế tia X trong chẩn đoán y khoa, giảm tác hại phóng xạ khi tầm soát khối u não hay ung thư vú. Năm 1994, ông đạt bước tiến quan trọng và ấp ủ thương mại hóa công nghệ, thậm chí tích hợp vào xe cứu thương.
Những vết rạn phía sau hào quang
Phần đời được nhắc đến nhiều nhất là những biến cố tình cảm liên tiếp. Mối tình đầu là bạn học cùng khoa ở Đại học Bắc Kinh. Cả hai cùng sang Mỹ du học nhưng học khác trường, việc học bận rộn khiến xa cách, cô gái chủ động chia tay. Ông thừa nhận đây là cú sốc nặng nề nhất đời, khiến ông hoang mang. Ông vùi đầu vào nghiên cứu – nơi mọi thứ rõ ràng, có bỏ công sức thì có kết quả. Nhờ tiến bộ trong công việc, ông lấy lại tự tin và hẹn hò với các cô gái Mỹ. Sau vài mối tình thoáng qua, năm 30 tuổi, ông gặp tình yêu đích thực – một nữ sinh trường luật. Hai người đi du lịch châu Âu, sống chung hơn một năm, đính hôn và bàn tính chuyện cưới xin. Nhưng khi cô gái bước vào sự nghiệp, làm việc cuối tuần, mối quan hệ rạn nứt và tan vỡ vì cô ngoại tình. Đó là cú sốc lớn thứ hai vào cuối năm 1993, khiến ông u uất kéo dài. Dù vậy, ông vẫn tiếp tục nghiên cứu và đạt bước tiến quan trọng năm 1994, lấy lại niềm vui, ấp ủ mở công ty. Nhưng kế hoạch chưa kịp triển khai.
Cái kết bi thương ở tuổi 34
Tháng 9/1995, cảnh sát Paris thông báo Phùng Hề Kiều qua đời đột ngột tại nhà một đồng nghiệp người Pháp, ở tuổi 34. Một luồng thông tin khác cho rằng ông yêu một phụ nữ Pháp hơn 10 tuổi, chuẩn bị cầu hôn nhưng bị từ chối, và sau cú sốc đó đã tìm đến cái chết. Chi tiết chưa từng được công bố đầy đủ, nhưng một số nguồn tin cho thấy ông đã trải qua khủng hoảng tâm lý nghiêm trọng, có dấu hiệu trầm cảm và mất cân bằng giữa công việc và đời sống cá nhân. Cuốn hộ chiếu ông để lại kín đặc con dấu thị thực, phải xin thêm trang phụ – dấu vết của một người từng đi qua nhiều nơi, luôn rạng rỡ và chưa bao giờ thất vọng với cuộc sống. Không ai ngờ người từng nói với bạn bè "cuộc đời thật thú vị" lại chọn kết thúc mọi thứ.
Bài học sau ba mươi năm
Câu chuyện của Phùng Hề Kiều, dù đã hơn ba mươi năm, vẫn được nhắc lại trong giới học thuật, bởi nó cho thấy thành công bên ngoài không đồng nghĩa với sự cân bằng bên trong. Một lý lịch hoàn hảo với trường danh giá, học hàm sớm, hàng loạt công trình nghiên cứu được trích dẫn vẫn không đủ bảo vệ một người khỏi cô đơn, áp lực hay khủng hoảng tâm lý kéo dài. Điều này đặt ra câu hỏi: liệu chúng ta có chỉ quan tâm đến năng suất và thành tích, mà bỏ quên đời sống tinh thần? Chính từ những trường hợp như ông, nhiều trường đại học sau này đã xây dựng dịch vụ tư vấn tâm lý dành riêng cho giảng viên trẻ và sinh viên quốc tế – những nhóm dễ rơi vào cô lập khi đối mặt với kỳ vọng lớn nơi đất khách. Với những người trẻ, đặc biệt là ai đang mang trên vai kỳ vọng phải chứng minh năng lực, phải thành công, phải đại diện cho một thế hệ hay gia đình, áp lực ấy có thể trở thành gánh nặng vô hình. Câu chuyện của Phùng Hề Kiều là lời nhắc: nếu ai đó đang cảm thấy quá tải, cô đơn hay kiệt sức, việc tìm đến hỗ trợ tâm lý chuyên nghiệp không phải dấu hiệu thất bại, mà là phần cần thiết để giữ cuộc sống bền vững, thay vì chỉ chạy theo thành tích nhất thời. Theo Sohu.
