Một phát hiện tình cờ từ bức sơn dầu vẽ năm 1611 của danh họa Jan Brueghel cha đã đi trước giới khoa học hiện đại hàng trăm năm, hé lộ tập tính săn mồi kinh điển của loài dơi đêm khổng lồ mà các nhà nghiên cứu phải mất 25 năm ròng rã mới có thể chứng minh thành công.
Phát hiện tình cờ trong bức họa cổ
Chương trình nghiên cứu mang tính cá nhân của nhà sinh học bảo tồn Pedro Romero Vidal, thuộc trạm sinh học Doñana (Tây Ban Nha), đã tạo nên một cơn địa chấn nhỏ trong giới khoa học và nghệ thuật. Trong nỗ lực rà soát các bức họa cổ châu Âu thế kỷ 17 để tìm kiếm dấu vết của các loài động vật ngoại lai, Vidal đã va phải một chi tiết không tưởng ẩn giấu trong bức tranh "Không khí" (Air) được thực hiện vào năm 1611 của danh họa người Hà Lan Jan Brueghel de Oude.
Bức họa vốn là sự tụ hội kỳ công của hơn 60 loài chim đại diện cho nguyên tố "Khí" theo quan niệm cổ đại. Tuy nhiên, ở các góc khuất của tác phẩm, Vidal phát hiện ra bốn con dơi. Đáng chú ý, con dơi ở góc trên bên phải không hề bay lượn vô tri, mà trong mỏ đang ngậm chặt một sinh vật nhỏ có lông xù – một chú chim.
Bằng chứng khoa học hiện đại trùng khớp
Ngay lập tức, phát hiện này được gửi tới hai chuyên gia về dơi là Sonia Sánchez Navarro và Elena Tena. Sự ngỡ ngàng của hai nhà khoa học này là có cơ sở, bởi chỉ trước đó hai tháng, chính họ đã công bố một công trình gây tiếng vang trên tạp chí danh giá Science. Bài báo lần đầu tiên đưa ra bằng chứng xác thực rằng dơi đêm khổng lồ (Nyctalus lasiopterus) – loài dơi lớn nhất châu Âu – thực sự có hành vi săn bắt các loài chim di cư ngay trên không trung, phá vỡ định kiến cho rằng chúng chỉ ăn côn trùng.
Để có được kết luận này, giới khoa học hiện đại đã phải trải qua một hành trình gian truân kéo dài gần 25 năm. Mọi chuyện bắt đầu từ việc phát hiện những chiếc lông chim oanh vũ sót lại trong phân dơi. Tiếp theo là các đợt thống kê sinh học cho thấy mật độ tàn tích chim tăng cao vào mùa di cư, và đỉnh điểm là công nghệ giải trình tự DNA khẳng định có tới hơn 30 loài chim nằm trong thực đơn của loài thú bay này. Cuối cùng, nhờ vào các thiết bị ghi dữ liệu sinh học siêu nhẹ gắn trên lưng dơi, các nhà khoa học mới ghi lại được trọn vẹn một cú áp sát từ độ cao 1.200 mét để bắt chim của dơi đêm khổng lồ.
Bí ẩn lịch sử và giả thuyết từ nghệ thuật
Sự trùng hợp đến mức kỳ lạ giữa khoảnh khắc được đóng băng trong bức tranh sơn dầu có tuổi đời 414 năm và công trình nghiên cứu của thế kỷ 21 đã đặt ra một dấu hỏi lớn cho cả giới nghệ thuật lẫn khoa học: Làm thế nào mà một họa sĩ sống ở đầu thế kỷ 17 lại có thể biết được một tập tính sinh học bí ẩn đến như vậy? Vào thời đại của Brueghel, không hề có máy định vị, không có camera hồng ngoại, và ngay tại quê hương Bỉ của ông cũng không có loài dơi đêm khổng lồ sinh sống.
Các nhà nghiên cứu đưa ra giả thuyết rằng, trong thời gian sinh sống tại Ý khi còn trẻ – nơi có sự phân bố của dơi đêm khổng lồ – danh họa Brueghel có thể đã bắt gặp những chiếc lông chim trong chất thải của dơi, hoặc nghe các câu chuyện kể từ người dân địa phương. Với nhãn quan sắc bén của một người nghệ sĩ tả thực, ông đã xâu chuỗi các manh mối này lại để tái hiện màn săn mồi trên bức vẽ của mình, thay vì chỉ xem con dơi như một biểu tượng nghệ thuật vô căn cứ. Việc ba con dơi còn lại trong tranh đều bay bình thường càng củng cố giả thuyết hành vi săn chim này được chủ ý khắc họa dựa trên thực tế.
Hướng đi mới cho khoa học từ di sản nghệ thuật
Mặc dù ở thời điểm hiện tại, các học giả vẫn chưa thể đưa ra lời khẳng định tuyệt đối 100% về danh tính phân loại học chính xác của loài dơi cũng như loài chim xuất hiện trong bức tranh do những hạn chế bất khả kháng về độ nét của các nét cọ vẽ tay thời kỳ cổ đại, nhưng mối liên hệ lịch sử này đã mở ra một hướng đi mới đầy triển vọng cho giới khoa học: sử dụng các di sản nghệ thuật kinh điển như một cuốn nhật ký sinh học quý giá để đảo ngược thời gian, tìm kiếm những câu trả lời thiên nhiên mà công nghệ hiện đại đôi khi phải mất hàng thập kỷ tìm kiếm mới có thể chạm tới.
