Dưới cái nắng gay gắt của trưa hè TP.HCM, đứng trên bờ rạch cạnh chân cầu Bà Lớn nhìn xuống dòng nước xám xịt, khó ai phát hiện ra có người đang lặn lội dưới lòng rạch sâu. Đó là anh Phạm Công Tú (45 tuổi, quê Thái Bình, hiện ở quận 8 cũ, TP.HCM), một người có thâm niên 27 năm trong nghề đãi bùn tìm trùn chỉ - công việc mưu sinh bằng cách lấy "lộc trời" từ sình bùn nuôi sống cả gia đình.
"Ngậm chặt môi" dưới dòng rạch sâu
Quan sát anh Tú thực tế giữa dòng nước, tôi mới cảm nhận hết sự tinh tế và cả sự khốc liệt của cái nghề này. Toàn bộ cơ thể anh chìm nghỉm trong dòng nước đen, chỉ riêng phần đầu từ cổ trở lên là nhô lên khỏi mặt nước. Chiếc thau nhựa thả nổi bên cạnh được cột chặt vào người bằng một sợi dây thừng nhỏ.
Cứ vài phút, anh Tú lại cố gắng lấy một hơi thật mạnh, dùng hết lực ghì chiếc vợt chuyên dụng xuống lớp sình đặc quánh dưới đáy rạch, xúc lên lớp đất bùn lẫn lộn những con trùn chỉ đỏ tựa chân nhang. Do mực nước sâu, có những lúc sóng nước dập dềnh ngấp nghé đến vùng miệng, anh phải ngậm thật chặt môi, nén chặt hơi để nước bẩn và bùn non không tràn vào miệng. Bản năng sinh tồn và kinh nghiệm gần ba mươi năm giúp anh có những nhịp thở chuẩn xác đến nao lòng giữa dòng nước.
Mảnh chai, lưỡi câu và những hiểm nguy rình rập
Nghề này, ranh giới giữa mưu sinh và tai nạn đôi khi chỉ cách nhau một lớp sình bùn. Anh Tú tâm sự, dòng rạch đô thị bây giờ ô nhiễm nặng nề, sình bẩn chôn giấu đủ thứ "bẫy ngầm". Nếu đi bãi lạ chưa kịp khảo sát, chuyện đạp phải mảnh chai, miểng sành, hay cây cọc nhọn là chuyện như cơm bữa.
Đặc biệt nguy hiểm là những khu vực gần nhà dân, nơi rác thủy tinh và xà bần bị đổ xuống vô tội vạ. Để bảo vệ mình, thợ dìm mình dưới rạch bắt buộc phải mang tất vải dày và đi giày loại bít ngón để tránh rách lòng bàn chân. Thế nhưng, đôi bàn tay trần cào sình thì không cách nào bảo hộ được. Anh Tú giơ bàn tay chai sần, đầy những vết sẹo nhỏ chằng chịt kể về một kỷ niệm nhớ đời: "Có lần cào dưới sông, bị cái lưỡi câu ba ngạnh của mấy người câu cá lạc mất bám sâu vào tay. Cái giống lưỡi câu đó có ngạnh ngược, lúc đó đang hăng máu lôi kiểu gì cũng không ra, càng lôi càng rách thịt. Cuối cùng chịu không thấu, hai anh em phải dắt nhau vô bệnh viện, bác sĩ rạch thuốc tê, khoét một đường sâu hoắm mới gắp cái lưỡi câu đó ra được. Nghĩ lại tới giờ vẫn còn thốn."
Chưa kể, tai nạn nghề nghiệp đâu chỉ có sành sứ hay lưỡi câu. Ngâm mình dưới dòng nước thải độc hại ròng rã hàng chục năm, những căn bệnh về da, nấm tóc, viêm nhiễm tai mũi họng là "bạn đồng hành" bất đắc dĩ của những người thợ. Những ngày mưa gió, nước sông lạnh ngắt thấm vào da thịt, thợ đãi bùn tìm trùn chỉ phải cắn răng chịu đựng những cơn chuột rút co rút cả cơ thể giữa dòng nước sâu, nếu không bình tĩnh xử lý thì nguy cơ đuối nước luôn cận kề.
Ám ảnh những xác người trôi sông
Hỏi anh Tú về những ký ức đáng nhớ nhất trong suốt 27 năm lặn ngụp, ánh mắt người đàn ông chợt chùng xuống, thoáng chút rùng mình. Anh bảo, dân làm nghề sông nước ban đêm sợ nhất là đụng phải... xác chết trôi sông. Thời kỳ anh còn dong ghe ra mưu sinh ngoài mạn sông Sài Gòn, khu vực Lái Thiêu (Bình Dương) hay Hiệp Phước (Nhà Bè), việc chạm mặt những thi thể không toàn vẹn trôi dạt vào bãi lục bình là nỗi ám ảnh dai dẳng.
"Ban ngày gặp thì còn đỡ, mình truy hô cho người dân xung quanh biết rồi báo chính quyền đến vớt. Đáng sợ nhất là những đêm đi làm con nước khuya, rạch vắng tanh không một bóng người, xung quanh tối đen như mực. Mình đang run sình, quơ tay một cái đụng trúng... xác người lạnh ngắt. Lúc đó nói thiệt là hồn xiêu phách lạc, chỉ biết cắm đầu lội lên ghe, bỏ cả bãi, bỏ cả đồ nghề mà chạy. Mấy lần đầu như vậy về mất ngủ cả tuần, bỏ ăn, ám ảnh đến mức tính bỏ nghề luôn", anh Tú bùi ngùi nhớ lại. Nhưng rồi, áp lực mưu sinh lại kéo anh trở lại dòng nước. Riết rồi thành quen, anh bảo giờ gặp thì thương nhiều hơn sợ, trang nghiêm hỗ trợ đưa họ lên bờ để người thân tìm kiếm.
Lao động chân chính, không mặc cảm với đời
Sau hơn 2 tiếng đồng hồ lặn lội, con nước bắt đầu dâng cao, anh Tú mới chịu kết thúc buổi làm việc. Khi người đàn ông đứng lên đi ra khỏi dòng nước, đập vào mắt tôi là một cơ thể bám đầy bùn sình đen từ đầu đến chân. Anh lội bộ đến một khúc rạch có dòng chảy xiết hơn, ngâm mình xuống đó để dòng nước gột rửa đi lớp sình dơ bám chặt trên da thịt, giặt lại bộ đồ nghề, thay áo khác khô ráo rồi lững thững bước lên bờ.
Ngồi bệt xuống bãi cỏ ven chân cầu Bà Lớn, xã Bình Hưng, anh Tú lôi từ trong chiếc túi chống nước ra bao thuốc. Anh châm lửa, kéo vài hơi thuốc lào thật sâu. Tiếng điếu cày rít lên sòng sọc, làn khói thuốc đặc quánh bay bảng lảng rồi tan nhanh trong gió nắng trưa hè, xua đi phần nào cái lạnh buốt của dòng nước sâu vừa thấm vào da thịt.
"Nghề này nhìn vô thấy dơ nhớp, cực khổ, người ta né tránh chứ tôi thấy bình thường. Mình làm ăn chân chính, tự đổ mồ hôi công sức để mưu sinh kiếm sống, nuôi vợ nuôi con học hành đàng hoàng chứ có xin xỏ hay làm gì phạm pháp đâu mà phải mặc cảm với đời", anh Tú quẹt ngang giọt mồ hôi trên trán, cười chất phác.
Anh Tú kể, năm 1999, anh rời quê hương Thái Bình vào Nam lập nghiệp. Ban đầu anh đi làm ghe đất, ghe cát, rồi tình cờ thấy người ta đi đãi bùn bắt trùn chỉ về cho cá cảnh ăn nên học theo. Không ngờ cái nghề "lặn ngụp trong bùn dơ" này lại gắn bó với anh suốt 27 năm qua.
"Quả ngọt" từ dòng nước đen
Theo anh Tú, nghề đãi bùn tìm trùn chỉ không có giờ giấc cố định mà hoàn toàn phụ thuộc vào con nước. Nước cạn giờ nào thì người làm nghề phải ra rạch giờ đó, bất kể ngày hay đêm, nắng hay mưa. Dù nhọc nhằn là vậy, nhưng chính dòng nước sình bùn ấy đã nuôi sống cả gia đình anh.
Từ 2 bàn tay trắng và chiếc ghe nhỏ, anh Tú cùng vợ chắt bóp, chi tiêu tiết kiệm để nuôi hai con ăn học trưởng thành. Đến nay, con gái lớn của anh đã đi xuất khẩu lao động tại Nhật Bản, con trai út đang học năm cuối đại học, ngành công nghệ thông tin và chuẩn bị tốt nghiệp ra trường. Cách đây 2 năm, anh chị cũng đã gom góp mua được một căn nhà nhỏ tại quận 8 cũ, TP.HCM, kết thúc những năm tháng dài đằng đẵng phải thắt lưng buộc bụng thuê phòng trọ ẩm thấp.
Mỗi ngày, anh Tú đãi được khoảng mười mấy ký trùn chỉ, thu nhập sau khi trừ chi phí còn được trên dưới 10 triệu đồng/tháng. Đối với anh, đó là thành quả của sự kiên trì, chịu thương chịu khó.
