Phát huy vai trò người cao tuổi trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc
Không phải ngẫu nhiên mà Tháng hành động vì người cao tuổi năm 2025 lựa chọn chủ đề "Phát huy vai trò người cao tuổi trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc". Thông điệp này thừa nhận một sự thật rõ ràng: trên hành trình phát triển, chúng ta cần những "cây cao bóng cả" để che chở, dẫn đường và truyền cảm hứng tinh thần. Giữa thời đại số hóa sôi động, điều cần thiết nhất đôi khi lại rất cổ điển: một cái cúi đầu trước mái tóc bạc, một lời hỏi thăm chân thành, hay một bữa cơm sum họp đầy đủ. Những giá trị ấy không làm chúng ta chậm lại, mà ngược lại, giúp chúng ta tiến xa hơn và đi đúng hướng hơn.
Kính ngưỡng "cây cao bóng cả" trong xã hội hiện đại
Có một nghịch lý rất "thời đại": chúng ta có thể dễ dàng gọi video cho người thân ở nửa vòng Trái đất, nhưng lại hiếm khi đủ kiên nhẫn để ngồi nghe ông bà kể một câu chuyện cũ. Chúng ta có thể bấm "thả tim" cho một bài viết tri ân trên mạng xã hội, nhưng lại dễ dàng quên đi một cuộc điện thoại hỏi thăm người lớn tuổi. Người cao tuổi chính là kho tàng ký ức, bộ lọc trải nghiệm quý báu, và là nền tảng của gia phong, nếp nhà. Trong nhiều gia đình, ông bà vẫn đóng vai trò là "chuẩn mực đạo đức", dạy dỗ con cháu cách sống phải đạo, nói năng vừa phải, và cư xử có tình có nghĩa.
Ở các thôn xóm, các cụ là "tủ sách sống" về lịch sử làng, hương ước, và nguồn cội họ tộc; họ thường đứng ra hòa giải những mâu thuẫn, và giữ nhịp sinh hoạt cộng đồng. Tuy nhiên, gia đình Việt đang ngày càng thu nhỏ, với người trẻ di cư vì học hành và công việc. Đồng thời, mạng xã hội tạo ra một "làng mới" – làng online – nơi mọi người kết nối theo sở thích, thuật toán, và cảm xúc nhất thời. Cái làng ấy giúp chúng ta không cô đơn, nhưng cũng dễ khiến ta xa rời cội nguồn thực sự.
Những giải pháp thiết thực để nâng cao vị thế người cao tuổi
Trong bối cảnh đó, các nghi lễ như mừng thọ đầu xuân trở nên hiếm hoi hơn. Mừng thọ không chỉ là khoảnh khắc cộng đồng trân trọng người cao tuổi, mà còn đặt các cụ vào vị trí trung tâm của sự tri ân. Nếu được thực hiện một cách khéo léo, đây là cách để gìn giữ nền nếp và truyền thống, đồng thời vẫn phù hợp với thời đại. Tuổi già không chỉ cần tình cảm, mà còn đòi hỏi sự an sinh. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở các chính sách, chúng ta mới chỉ chăm sóc phần "thân", còn phần "tâm" – nhu cầu được lắng nghe, thuộc về, và tôn trọng – lại cần được nuôi dưỡng bằng văn hóa. Vậy làm thế nào để văn hóa họ tộc, làng xã, và kính lão được "nâng cấp" trong thời đại số?
- Hiểu mới về họ tộc: Nhiều người trẻ nghe đến "họ tộc" thường nghĩ ngay đến những lễ nghi rườm rà. Nhưng bản chất, họ tộc là một mạng lưới nâng đỡ liên thế hệ, giúp đỡ nhau lúc hoạn nạn, khuyến khích học tập, kết nối nguồn cội, và dạy trẻ em về đạo hiếu. Vấn đề là cần tổ chức lại cho gọn gàng, minh bạch và thiết thực. Ví dụ, mỗi họ có thể xây dựng một "bản đồ gia phả số" đơn giản như một nhóm quản trị chung, để con cháu biết rõ cội nguồn; thiết lập quỹ khuyến học công khai; và thông báo rõ ràng lịch giỗ họ, mừng thọ để tránh áp lực đóng góp.
- Số hóa sự hiếu kính: Công nghệ nên được sử dụng để bắc cầu kết nối, không phải để thay thế sự hiện diện. Một cuộc gọi video đều đặn mỗi tuần cho ông bà có giá trị hơn nhiều so với mười tấm ảnh check-in "về quê thăm ngoại". Việc đặt lời nhắc sinh nhật, mừng thọ trong điện thoại và dành thời gian về thăm các cụ cũng quan trọng hơn một món quà đắt tiền gửi qua chuyển phát.
- Tạo không gian để người cao tuổi tiếp tục đóng góp: Người cao tuổi không chỉ cần được chăm sóc, mà còn cần được tham gia vào các hoạt động cộng đồng. Có thể nhân rộng các mô hình như "tổ tư vấn" gồm các cụ am hiểu hương ước và lịch sử địa phương, "lớp kể chuyện làng" cho thanh thiếu niên, hoặc "tổ hòa giải" do người cao tuổi uy tín chủ trì.
- Chương trình "xóa mù số" và "dạy đạo hiếu số": Người già cần được hỗ trợ sử dụng điện thoại, ngân hàng số, đăng ký trợ cấp, và đặt lịch khám bệnh để không bị bỏ lại phía sau trong quá trình chuyển đổi số. Đồng thời, người trẻ cần được giáo dục về đạo hiếu trong thời đại số, để biết cách tôn trọng và lắng nghe người lớn tuổi.
- Làm mới văn hóa làng xã trong đô thị: Dù không còn đình làng, các khu đô thị có thể tạo ra "không gian cộng đồng" trong chung cư hoặc khu phố, nơi tổ chức các hoạt động như mừng thọ gọn nhẹ, lớp dưỡng sinh, buổi trà chiều định kỳ, và đội tình nguyện trẻ hỗ trợ người già.
Kể chuyện "những cụ già tạo giá trị"
Một đất nước vươn mình không thể chỉ mạnh về công nghệ và tốc độ, mà còn phải vững vàng về nền nếp và đạo lý. Chúng ta cần một chuẩn mực truyền thông mới về người cao tuổi: không chỉ kể chuyện "cụ già được tặng quà", mà còn phải kể chuyện "cụ già tạo giá trị". Chương trình "Mắt sáng cho người cao tuổi" giai đoạn 2025-2028 là một ví dụ điển hình, giúp các cụ tiếp tục nhìn thấy, đọc được, và tham gia vào đời sống. "Mắt sáng" cũng nên là biểu tượng, giúp xã hội nhìn người cao tuổi bằng ánh mắt tôn trọng, thay vì thương hại.
Đáng chú ý, từ ngày 1-1-2026, chính sách chúc thọ, mừng thọ người cao tuổi sẽ chính thức được áp dụng thống nhất trên toàn địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh, với người dân từ 70 tuổi trở lên được chúc thọ, mừng thọ 5 năm một lần. Đây là bước tiến quan trọng trong việc thể chế hóa sự tôn trọng và chăm sóc người cao tuổi, góp phần xây dựng một xã hội văn minh và nhân văn hơn.
