The Odyssey của Homer, dù ra đời cách đây gần ba thiên niên kỷ, vẫn vang vọng mạnh mẽ trong tâm thức người đàn ông hiện đại. Không chỉ là câu chuyện về những con quái vật biển cả hay các vị thần nổi giận, sử thi này thực chất kể về hành trình kéo dài 20 năm của Odysseus để trở về nhà – một cuộc chiến với chính mình. Christopher Nolan, khi chọn chuyển thể tác phẩm này, đã nhận ra rằng khán giả ngày nay khao khát những câu chuyện về bản lĩnh, ý nghĩa sống và sự trưởng thành hơn là những màn phô diễn sức mạnh đơn thuần. Điều này lý giải tại sao The Odyssey được đón nhận nồng nhiệt hơn bao giờ hết, đặc biệt trong bối cảnh "khủng hoảng ý nghĩa" của nam giới hiện đại đang trở thành chủ đề nóng trong tâm lý học.
Cuộc khủng hoảng ý nghĩa của nam giới hiện đại
Trong nhiều năm gần đây, các nhà nghiên cứu liên tục nhắc đến một "cuộc khủng hoảng ý nghĩa" của nam giới. Hiệp hội Tâm lý học Mỹ (APA) đã dành nhiều số chuyên đề của tạp chí Psychology of Men & Masculinities để nghiên cứu cách đàn ông tìm kiếm bản sắc, mục tiêu và các mô hình nam tính tích cực, thay vì chỉ tập trung vào sức mạnh hay địa vị. Nếu Achilles trong Iliad đại diện cho vinh quang chiến trường, thì Odysseus lại đại diện cho một kiểu nam tính khác: biết chịu đựng, biết chờ đợi và biết vì ai mà mình phải tiếp tục bước đi. Khi còn trẻ, nhiều người đàn ông nghĩ cuộc đời là hành trình đi thật xa, với thành công đo bằng những gì chinh phục. Nhưng càng lớn tuổi, định nghĩa ấy thay đổi: điều khó nhất không còn là chiến thắng ai đó, mà là giữ được những điều quan trọng – sức khỏe, hôn nhân, lời hứa với con cái, sự bình yên trong tâm trí.
Quái vật thời đại số: Cyclops màn hình và Sirens thông báo
Những con quái vật trong The Odyssey chưa bao giờ thực sự biến mất, chúng chỉ thay đổi hình dạng. Cyclops của người đàn ông hiện đại không có một mắt, nó có màn hình. Đó có thể là khoản nợ tín dụng không ngừng lớn lên sau mỗi kỳ sao kê. Sirens là những thông báo liên tục trên điện thoại, những video ngắn kéo dài từ vài phút thành vài giờ, hay cám dỗ khiến người ta trì hoãn tập luyện, bỏ thuốc, thực hiện kế hoạch. Lotus-Eaters, những người khiến thủy thủ đoàn quên mất mục tiêu, có phiên bản thời đại số: trạng thái sống đủ bận để quên mất mình từng muốn trở thành ai. Các nhà tâm lý học gọi hiện tượng này là "goal disengagement" – sự tách rời khỏi mục tiêu dài hạn khi con người bị cuốn vào phần thưởng ngắn hạn. Trong kỷ nguyên mạng xã hội và ứng dụng được thiết kế để giữ sự chú ý, cuộc chiến lớn nhất của nhiều người là bảo vệ khả năng tập trung vào điều thực sự quan trọng.
Ithaca: Biểu tượng của mục tiêu dài hạn
Mỗi người đàn ông đều có một "Ithaca" của riêng mình. Với người này, đó là ngày trả hết khoản nợ đeo bám nhiều năm. Với người khác, đó là lần đầu bước lên bàn cân và thấy mình giảm 15 kg sau hàng tháng thay đổi lối sống. Có người mong đủ khả năng đưa cha mẹ đi khám sức khỏe định kỳ mà không lo chi phí. Có người dành nhiều năm xây dựng sự nghiệp chỉ để một ngày có thể về nhà ăn tối cùng con trước 7 giờ. Những mục tiêu ấy không hào nhoáng như đánh bại quái vật, nhưng với người đang sống trong hành trình, chúng cũng khó khăn không kém. Một công trình trên Journal of Personality and Social Psychology của APA cho thấy những người theo đuổi mục tiêu xuất phát từ giá trị cá nhân và ý nghĩa lâu dài có khả năng duy trì kỷ luật, đạt mục tiêu và có mức độ hạnh phúc cao hơn so với người chỉ chạy theo áp lực bên ngoài như tiền bạc hay sự công nhận.
Sức mạnh của sự kiên trì sau thất bại
Odysseus không trở thành anh hùng vì không bao giờ thất bại. Ngược lại, nhiều quyết định của ông khiến hành trình dài hơn và phải trả giá bằng sinh mạng đồng đội. Chính sự kiên trì quay trở lại mục tiêu sau mỗi thất bại mới là điều khiến nhân vật này được nhớ đến suốt gần 3.000 năm. Tâm lý học hiện đại ngày càng nhấn mạnh khả năng phục hồi sau thất bại (resilience) và theo đuổi mục tiêu dài hạn có ý nghĩa lớn hơn nhiều so với chiến thắng ngắn hạn. Một tổng quan nghiên cứu năm 2025 trên Journal of Contextual Behavioral Science cho thấy nhiều nam giới mong muốn có các mối quan hệ thân thiết hơn, nhưng chuẩn mực nam tính cứng nhắc như "không được yếu đuối" hay "phải tự giải quyết mọi vấn đề" khiến họ ít chia sẻ cảm xúc và dễ rơi vào cô lập.
Có lẽ đó là lý do The Odyssey vẫn khiến hàng triệu người đàn ông đồng cảm sau gần ba thiên niên kỷ. Người đàn ông nào cũng có một Odyssey của riêng mình. Chiến thắng lớn nhất đôi khi không phải là đi xa đến đâu, mà là sau tất cả bão tố, ta vẫn có thể trở về đúng với con người mà mình từng mong muốn trở thành. The Odyssey không hứa hẹn chiến thắng nhanh chóng, cũng không xây dựng hình tượng người hùng bất khả chiến bại. Nó kể về một hành trình quen thuộc: nhiều lần lạc đường, nhiều lần muốn bỏ cuộc, nhưng vẫn tiếp tục bước đi vì biết nơi mình muốn trở về. Trong thời đại mà thành công thường được đo bằng tốc độ, The Odyssey nhắc chúng ta rằng giá trị của một người đàn ông đôi khi không nằm ở việc anh đi xa đến đâu, mà ở việc sau tất cả bão tố, anh vẫn không đánh mất mục tiêu đã chọn.
