Thượng tá Bùi Quang Vinh, nguyên Phó trưởng Công an huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An, đã dành nhiều năm tháng để tìm kiếi thông tin về người cha anh hùng của mình – liệt sĩ, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Bùi Huy Giáp. Hành trình ấy bắt đầu từ khi ông mới 4 tuổi, khi cha hy sinh, và kéo dài đến năm 2007, khi ông đưa được hài cốt cha về an táng tại quê nhà.
Tuổi thơ không cha và kỷ vật duy nhất
Tháng 1/1965, ông Bùi Huy Giáp, lúc đó là Phó ban Bảo vệ kinh tế Ty Công an Nghệ An, xung phong vào chiến trường miền Nam. Con trai ông, Bùi Quang Vinh, khi ấy mới 3 ngày tuổi. Khi Vinh hơn 4 tuổi, cha hy sinh. Mẹ ông, bà Bùi Thị Hỷ, một mình nuôi 5 anh em, trong đó có chị gái bị tàn tật và anh trai bị chấn thương cột sống. Kỷ vật duy nhất về cha là một sợi dây dù dài khoảng 2m – sợi dây mật thám Pháp từng trói ông Giáp, nhưng ông đã tự cởi trói, nhảy xuống sông thoát thân.
Không có ảnh thờ, hình dung về cha chỉ qua lời mẹ kể. Lớn lên, ông Vinh tiếp nối truyền thống, trở thành chiến sĩ Công an nhân dân. Bất kể lúc nào có thời gian, ông lại lần tìm manh mối về cha khắp các tỉnh thành.
Phát hiện hồ sơ và tấm ảnh đầu tiên
Năm 2004, từ một gợi ý, ông tìm đến Cục hồ sơ, Bộ Công an. Với sự hỗ trợ đặc biệt, ông tìm thấy tập hồ sơ dày mang tên Bùi Huy Giáp. "Lần đầu tiên trong đời, tôi được nhìn thấy cha mình, dẫu chỉ qua 2 tấm ảnh...", giọng ông nghẹn lại. Hồ sơ lưu giữ cả giấy khen Ty Công an Nghệ An tặng ông Bùi Huy Giáp về thành tích bảo vệ Chủ tịch Hồ Chí Minh năm 1961.
Một năm sau, ông tìm thêm nhiều tài liệu về cha, được mẹ giấu trong ống tre trên mái nhà. Theo hồ sơ, năm 1964, ông Bùi Huy Giáp với bí danh Vũ Thanh Lâm được cử đi chiến trường B, hoạt động ở an ninh Khu 8. Thời điểm hy sinh (29/1/1968), ông là Phó Ban an ninh tỉnh Tiền Giang.
Chiến công thầm lặng của anh Ba Lâm
Ông Vinh tìm gặp Trung tướng Nguyễn Việt Thành, nguyên Giám đốc Công an tỉnh Tiền Giang, người đã xác nhận thông tin từ thân nhân cán bộ cùng đơn vị. Từ năm 1964 đến đầu 1968, anh Ba Lâm hoạt động trong 3 hầm bí mật, có hầm tại nhà ông Ba Tâm (sau là Phó trưởng Công an TP Mỹ Tho). Địch tổ chức hàng trăm đợt càn quét, nhưng ông cùng nhân dân xây dựng cơ sở, chuẩn bị cho Tổng tiến công Tết Mậu Thân 1968.
Khoảng 4 giờ ngày 29/1/1968, ông cùng 2 đồng đội tham gia tấn công tại Mỹ Tho. Đến 11 giờ, trên đường về hầm, tổ công tác gặp địch càn. Ông chỉ đạo đồng đội chia hướng, tự mình chạy về hầm, đốt tài liệu, phá máy bộ đàm, chiến đấu quyết liệt. Sau 30 phút, ông hết đạn, bị thương và rơi vào tay địch.
Hy sinh anh dũng và khí tiết cách mạng
Bị tra tấn dã man, ông Ba Lâm không khai báo. Địch đánh vào đầu, đâm lưỡi lê xuyên ngực, rồi phơi xác trên gò đất gần hầm bí mật để uy hiếp. Đến 20 giờ cùng ngày, cơ sở bí mật đưa thi thể ông ra chôn cất. Hai đồng đội cũng hy sinh trong trận càn ấy. Năm 2007, ông Vinh tìm thấy phần mộ cha và đưa về an táng tại Nghệ An. "Việc tìm và đưa cha trở về an táng tại Nghệ An vào năm 2007 có lẽ là niềm an ủi lớn nhất đời mẹ ông. Năm 2010, bà thỏa lòng ra đi gặp cha tôi", ông Vinh chia sẻ.
Nối tiếp truyền thống gia đình
Thiếu tá Bùi Quang Vinh tâm sự: "Ngày ấy, một mình mẹ nuôi dạy 5 anh em, trong đó chị gái bị tàn tật, anh trai bị tai nạn chấn thương cột sống, cuộc sống của gia đình tôi hết sức khó khăn. Chính cha tôi là tấm gương, động lực thôi thúc tôi nỗ lực vượt lên những năm tháng khó khăn." Ông Vinh và con trai Bùi Trung Linh đều là chiến sĩ Công an nhân dân.
Tháng 8/2025, Đảng, Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cho liệt sĩ Bùi Huy Giáp, sinh năm 1926, hy sinh năm 42 tuổi. Ông tham gia cách mạng từ năm 14 tuổi, giữ nhiều chức vụ quan trọng, và là một trong 18 cán bộ Ty Công an Nghệ An được cử vào chiến trường B năm 1965.
