Trung tâm Bảo tồn thiên nhiên Việt (VietNature) vừa thông báo, 20 cá thể gà lôi lam mào trắng được tuyển chọn từ các vườn thú châu Âu thông qua Vườn thú Berlin (Đức) đã chính thức hồi hương về Việt Nam. Hiện tại, 20 cá thể (10 cặp) này đã được đưa về chăm sóc tại Vinpearl Safari Phú Quốc để làm quen với khí hậu Việt Nam trước khi được chuyển về miền Trung để chăm nuôi, nhân đàn và thích nghi để tái thả về thiên nhiên tại Quảng Trị và Huế.
Hành trình hồi hương đầy ý nghĩa
Sau nhiều thủ tục pháp lý, 20 cá thể gà lôi lam mào trắng đã được vận chuyển về Việt Nam bằng đường hàng không, theo chương trình hợp tác quốc tế trong bảo tồn thiên nhiên. Chương trình này có sự hỗ trợ của Trung tâm Bảo tồn thiên nhiên Việt cùng nhiều đối tác quốc tế nhằm bảo tồn một trong những loài động vật quý hiếm của Việt Nam.
Sau khi về nước, 20 cá thể gà lôi lam mào trắng sẽ trải qua các thủ tục pháp lý như cấp phép CITES về nhập khẩu động vật hoang dã và kiểm dịch động vật trước khi được đưa tới các cơ sở đủ điều kiện nuôi bảo tồn. Hiện tại, chương trình tập trung giúp đàn gà thích nghi với điều kiện khí hậu nhiệt đới tại Vinpearl Safari Phú Quốc, sau nhiều thế hệ sống trong môi trường nuôi nhốt tại châu Âu.
Tại đây, các cá thể gà lôi lam mào trắng sẽ được các chuyên gia trong và ngoài nước theo dõi sức khỏe và khả năng thích nghi của từng cá thể. Sau đó, chúng sẽ được đưa về Trung tâm Nhân nuôi các loài chim trĩ của VietNature tại xã Kim Ngân, tỉnh Quảng Trị để tiếp tục chăm nuôi và chuẩn bị cho giai đoạn nhân giống.
Kế hoạch tái thả về tự nhiên
Theo kế hoạch, thế hệ gà lôi lam mào trắng sinh ra tại Việt Nam sẽ tiếp tục được huấn luyện trong môi trường bán hoang dã nhằm phục hồi các tập tính tự nhiên như tự kiếm ăn, nhận biết thiên địch và tránh kẻ săn mồi. Sau đó, chúng sẽ được tái thả về thiên nhiên tại Khu dự trữ thiên nhiên Phong Điền (thành phố Huế) và Khu dự trữ thiên nhiên Động Châu - Khe Nước Trong (Quảng Trị).
Lộ trình cuối cùng của dự án là đưa gà lôi lam mào trắng trở lại tự nhiên và gắn chip theo dõi để giám sát sự phát triển của quần thể. Quá trình này dự kiến được triển khai trong khoảng 2 đến 3 năm tới. Đây là hành trình hồi hương đầy thú vị, được giới khoa học bảo tồn đánh giá cao và mang ý nghĩa đặc biệt đối với công tác bảo tồn đa dạng sinh học.
Lịch sử hơn 100 năm lưu lạc ở châu Âu
Gà lôi lam mào trắng (Lophura edwardsi) là loài đặc hữu của Việt Nam, thuộc giống Lophura. Đây là loài trĩ có kích thước trung bình nhỏ, chịu rét và thích mưa, thường sống ở vùng địa hình thấp dưới 300-400 m. Gà có màu lông xanh tím, ánh thép; mào lông trắng ở con trống và mào màu nâu gụ ở con mái. Chân đỏ tía, da mặt đỏ thắm và mỏ đen sừng.
Theo VietNature, đây không đơn thuần là hoạt động chuyển giao chim đặc hữu mà là nỗ lực của các tổ chức quốc tế nhằm đưa loài chim quý hiếm này trở lại môi trường tự nhiên ở miền Trung Việt Nam - nơi từng được xem là quê hương cuối cùng của chúng.
Theo các tài liệu khoa học, gà lôi lam mào trắng được nhà động vật học người Pháp Qustalet mô tả lần đầu vào năm 1896. Đến năm 1923, những mẫu gà sống đầu tiên được Pierre Jabouille nuôi nhốt. Từ số gà bắt ở rừng Quảng Trị, tiến sĩ tự nhiên học người Pháp Jean Delacour đã chuyển chúng về Vườn thú Cleres (Pháp) vào tháng 5 năm 1924. Một năm sau, ngày 23 tháng 3 năm 1925, những quả trứng đầu tiên xuất hiện và sau 21 ngày ấp, gà con ra đời. Từ đó, gà lôi lam mào trắng có mặt trong môi trường nuôi nhốt ở châu Âu và gần như biến mất khỏi tự nhiên.
Theo một công bố của Ủy ban Bảo vệ loài gà lôi lam mào trắng ở châu Âu, trong cuộc họp ngày 2 tháng 7 năm 1995 tại Vườn thú Poznan (Ba Lan), Jean Delacour và Jabouille đã nhập ít nhất khoảng 28 con gà từ Việt Nam vào châu Âu làm 6 đợt, từ năm 1924 đến 1930. Năm 1936, Goodfellow, một nhà sưu tầm chim người Anh, cũng nhập một số vào nước Anh. Từ Vườn thú Cleres, sau 80 năm sống và phát triển, loài gà này đã có mặt tại 35 vườn thú và 9 tư gia thuộc 14 nước trên toàn thế giới. Tuy nhiên, con số thống kê này vẫn còn thấp so với thực tế vì nhiều nhà nhân giống trên thế giới, nhất là ở Đức, Hà Lan và Mỹ, không muốn công bố thành quả này.
Những nỗ lực bảo tồn tại Việt Nam
Năm 1994, gà lôi lam mào trắng lần đầu chính thức được hồi hương về Việt Nam khi Hội Trĩ thế giới (W.P.A) tặng Vườn thú Hà Nội 8 cá thể (4 đôi). Kể từ đây, cả khách tham quan và các nhà chuyên môn Việt Nam mới biết đến mẫu sống của loài này.
Trong khi giới khoa học cho rằng gà lôi lam mào trắng đã tuyệt chủng ngoài thiên nhiên, thì năm 1996, ông Văn Công Vĩnh (ở Phong Điền, thành phố Huế) đã bắt được 2 cá thể (1 trống, 1 mái) tại khu vực Khe Lấu, huyện Phong Điền (cũ). Rất tiếc, sau đó, mặc dù đã nỗ lực chăm sóc, 2 cá thể này đã chết. Sự kiện phát hiện loài gà lôi đặc hữu này khẳng định chúng vẫn tồn tại trong các cánh rừng thuộc dãy Trường Sơn, gây tiếng vang lớn trong giới bảo tồn quốc tế.
Từ sự kiện này, năm 2003, UBND tỉnh Thừa Thiên - Huế (nay là thành phố Huế) đã quyết định thành lập Khu bảo tồn thiên nhiên Phong Điền (nay là Khu dự trữ thiên nhiên Phong Điền) nhằm bảo tồn đa dạng sinh học và tạo môi trường sống an toàn cho loài gà lôi đặc hữu này. Tuy nhiên, sau đó không ghi nhận sự tồn tại của loài tại các khu vực như Khu dự trữ thiên nhiên Phong Điền, Vườn quốc gia Bạch Mã hay Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông (Quảng Trị).
Đến năm 2009, lực lượng kiểm lâm thành phố Huế phát hiện một cá thể bị săn bắt tại khu vực đèo Hải Vân. Dù đã được cứu hộ và chăm sóc, cá thể này không qua khỏi do bị thương quá nặng. Một cuộc tìm kiếm ráo riết được tiến hành tại các vùng phân bố đã biết tại Việt Nam, nhưng chỉ có sự phát triển của gà tại vườn thú là tăng nhanh theo thời gian, được sự chú ý của Ủy ban bảo vệ loài này ở châu Âu (EEP) và W.P.A. Trong khi đó, nỗ lực của các tổ chức bảo vệ thiên nhiên quốc tế phối hợp với các nhà khoa học Việt Nam, mới nhất là vào tháng 6 và 7 năm 1995 của Jonathan C. Eames và Nguyễn Cử tại những khu rừng miền Trung, đều không mang lại kết quả.
Ghi nhận cuối cùng về loài trong tự nhiên được xác nhận vào năm 2000 tại Quảng Trị. Từ đó đến nay, dù nhiều đợt khảo sát được triển khai tại các khu rừng miền Trung, chưa có thêm bằng chứng chắc chắn cho thấy loài vẫn còn tồn tại ngoài tự nhiên. Hiện quần thể nuôi nhốt trên thế giới còn hơn 1.000 cá thể tại các cơ sở bảo tồn ở châu Âu, Nhật Bản và Mỹ.
Hành trình hồi hương của 20 cá thể gà lôi lam mào trắng lần này được xem là sự kiện lý thú của khoa học và bảo tồn, khi loài gà đặc hữu đã di cư sang châu Âu hơn 100 năm (từ năm 1923 đến 2026), nay hậu duệ của chúng mới chính thức trở về nguồn cội tại miền Trung Việt Nam.
