Cả nước đang khai thác 7.326 đập, hồ chứa thủy lợi, trong đó 6.734 hồ chứa phục vụ tưới cho khoảng 1,1 triệu ha đất nông nghiệp. Nguồn nước từ hệ thống này cũng cung cấp hơn 1,5 tỷ m³ mỗi năm cho sinh hoạt, công nghiệp và các ngành kinh tế khác.
Theo đánh giá của cơ quan chuyên môn, công tác quản lý an toàn tại các hồ chứa lớn về cơ bản được thực hiện tốt. Tuy nhiên, bức tranh chung ở nhóm hồ chứa vừa và nhỏ lại có nhiều điểm nghẽn khi thiếu cả quy trình vận hành lẫn hạ tầng quan trắc.
Hồ chứa vừa và nhỏ còn nhiều hạn chế
Dù chiếm số lượng lớn, tỉ lệ các hồ chứa vừa và nhỏ được trang bị đầy đủ các điều kiện đảm bảo an toàn vẫn còn thấp. Cụ thể:
- Chỉ khoảng 30% số hồ có phương án ứng phó tình huống khẩn cấp;
- Chỉ 51% có phương án bảo vệ;
- Chỉ 9% được kiểm định an toàn;
- Chỉ 31% có quy trình vận hành;
- Chỉ 19% lắp đặt thiết bị quan trắc khí tượng thủy văn chuyên dùng.
Đáng chú ý, số hồ có phương án ứng phó tình huống khẩn cấp và số hồ được kiểm định an toàn ở mức rất thấp. Điều này đồng nghĩa nếu xảy ra mưa lũ lớn hoặc sự cố vỡ đập, nhiều địa phương sẽ lúng túng trong việc triển khai phương án sơ tán, giảm thiểu thiệt hại.
Vai trò của thiết bị quan trắc và quy trình vận hành
Thiết bị quan trắc khí tượng thủy văn chuyên dùng đóng vai trò then chốt để theo dõi diễn biến mưa, lũ và mực nước hồ. Tuy nhiên, chỉ 19% số hồ chứa được lắp đặt, khiến phần lớn công trình thiếu dữ liệu nền phục vụ công tác dự báo, cảnh báo sớm.
Tương tự, quy trình vận hành được xem là “kim chỉ nam” để điều tiết nước an toàn, nhưng mới chỉ 31% số hồ có quy trình được phê duyệt. Trong khi đó, phương án bảo vệ – cơ sở để quản lý, bảo trì công trình – cũng chỉ hiện diện ở 51% số hồ.
Phối hợp liên địa phương chưa đồng bộ
Bên cạnh yếu tố hạ tầng, cơ quan chuyên môn cũng nhận định việc phối hợp giữa các địa phương trong cùng lưu vực sông chưa đồng bộ. Nhiều hồ chứa nằm ở thượng nguồn địa phương này nhưng ảnh hưởng đến an toàn vùng hạ du của địa phương khác, do đó cần có sự thống nhất trong quy trình vận hành và chia sẻ thông tin.
Thiếu sự gắn kết này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng nước mà còn làm giảm khả năng phản ứng chung trước các tình huống khẩn cấp trong mùa mưa bão.
Ưu tiên nâng cao an toàn hồ chứa
Từ thực trạng nêu trên, cơ quan chuyên môn cho rằng cần rà soát, cập nhật phương án bảo vệ và phương án ứng phó tình huống khẩn cấp cho tất cả các hồ chứa, đặc biệt nhóm hồ vừa và nhỏ. Công tác kiểm định an toàn, ban hành quy trình vận hành và lắp đặt thiết bị quan trắc phải được đẩy nhanh, ưu tiên các công trình xuống cấp, nguy cơ mất an toàn cao.
Đồng thời, cần tăng cường cơ chế liên kết giữa các địa phương trong cùng lưu vực để bảo đảm vận hành thống nhất, chia sẻ dữ liệu và phối hợp ứng cứu. Đây là những giải pháp nền tảng để bảo vệ hơn 7.300 đập, hồ chứa trước tác động ngày càng khó lường của biến đổi khí hậu, góp phần bảo đảm an ninh nguồn nước cho sản xuất nông nghiệp và đời sống người dân.
