Sau cuộc sắp xếp đơn vị hành chính quy mô lớn nhất từ trước đến nay, cả nước vẫn còn 705 đơn vị hành chính cấp xã chưa đáp ứng tiêu chuẩn theo quy định. Con số này đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương, nhưng đồng thời cũng gợi mở một vấn đề lớn hơn: đợt sắp xếp tiếp theo sẽ chỉ nhằm hoàn thiện các tiêu chí hành chính, hay hướng tới xây dựng những đơn vị hành chính thực sự đủ năng lực quản trị, tạo động lực phát triển và phục vụ người dân tốt hơn?
705 đơn vị chưa đạt chuẩn
Theo tham luận của Bộ Nội vụ gửi Hội nghị toàn quốc sơ kết 1 năm vận hành mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị và mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cả nước hiện còn 705 đơn vị hành chính cấp xã chưa đạt tiêu chuẩn. Trong đó, 17 đơn vị chưa đạt cả hai tiêu chuẩn về diện tích và dân số, 529 đơn vị chưa đạt chuẩn diện tích và 159 đơn vị chưa đạt chuẩn dân số.
Bộ Nội vụ đánh giá việc duy trì các đơn vị hành chính quy mô nhỏ ở một số nơi làm phân tán nguồn lực đầu tư, tăng chi phí quản lý, đồng thời chưa phát huy đầy đủ lợi thế quy mô trong phát triển kinh tế - xã hội và cung ứng dịch vụ công. Bên cạnh đó, một số địa phương sau sắp xếp vẫn bộc lộ bất cập về không gian phát triển, ảnh hưởng đến quy hoạch, đầu tư hạ tầng và thu hút nguồn lực.
Vì vậy, một trong những nhiệm vụ trọng tâm thời gian tới là tiếp tục rà soát các đơn vị hành chính cấp xã chưa đạt tiêu chuẩn để nghiên cứu phương án sắp xếp trên cơ sở đánh giá khoa học, thực tiễn và pháp lý, đồng thời tính đến các yếu tố lịch sử, văn hóa, dân tộc, tôn giáo và điều kiện địa lý.
Bí thư Đồng Nai kiến nghị sắp xếp tiếp
Thực tế sau 1 năm vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp cho thấy nhu cầu tiếp tục điều chỉnh địa giới hành chính không chỉ xuất phát từ yêu cầu hoàn thiện các tiêu chuẩn theo quy định, mà còn từ đòi hỏi mở rộng không gian phát triển của nhiều địa phương. Bí thư Thành ủy Đồng Nai Vũ Hồng Văn cho biết giữa các xã, phường có sự khác biệt lớn về quy mô dân số, mức độ đô thị hóa, khối lượng công việc và dư địa phát triển, nhưng cơ cấu tổ chức, biên chế và cơ chế phân bổ nguồn lực vẫn cơ bản áp dụng theo cùng một mô hình.
Từ đó xuất hiện sự mất cân đối trong sử dụng nguồn lực giữa các địa phương, địa bàn, ảnh hưởng đến hiệu quả phục vụ người dân và doanh nghiệp. Ông Vũ Hồng Văn kiến nghị Trung ương cho phép TP Đồng Nai tiếp tục rà soát, đánh giá toàn diện mức độ phù hợp của các đơn vị hành chính cấp xã hiện nay, để nghiên cứu, đề xuất phương án điều chỉnh địa giới, sắp xếp, sáp nhập các đơn vị hành chính cấp xã.
Sau khi sắp xếp, sáp nhập, theo ông Vũ Hồng Văn, ngoài việc tiếp tục tinh gọn mô hình tổ chức còn hình thành các không gian phát triển có quy mô lớn, tập trung nguồn lực, mở rộng không gian, tạo dư địa, động lực phát triển, đồng bộ, gắn kết chặt chẽ với định hướng phát triển kinh tế - xã hội. Đồng thời, số lượng biên chế, nhân sự của các xã, phường sẽ được tăng lên, tạo điều kiện tập trung nguồn nhân lực có trình độ, năng lực, các chuyên gia trên từng lĩnh vực.
“Đây sẽ là cơ sở quan trọng để tiếp tục hoàn thiện tổ chức đơn vị hành chính theo hướng tinh gọn, hiệu quả, đồng bộ và sử dụng hiệu quả các nguồn lực đảm bảo dư địa phát triển, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của chính quyền cơ sở và đáp ứng yêu cầu xây dựng chính quyền đô thị trong giai đoạn mới, nhưng không phải tổ chức lại mô hình chính quyền cấp huyện”, Bí thư Thành ủy Đồng Nai nói.
Chuyên gia: Không nhìn nhận đơn thuần là 'sai số' hành chính
Trả lời phóng viên Báo Điện tử VTC News, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cho rằng cần nhìn con số 705 đơn vị hành chính cấp xã chưa đạt chuẩn một cách bình tĩnh, khách quan và toàn diện. Đây không đơn thuần là câu chuyện về diện tích hay quy mô dân số, mà là kết quả của cả một quá trình hình thành địa giới hành chính gắn với điều kiện địa lý, lịch sử, văn hóa, dân cư, truyền thống cộng đồng và yêu cầu quản lý nhà nước ở từng giai đoạn.
PGS.TS Bùi Hoài Sơn dẫn ra nhiều trường hợp cụ thể để lý giải vì sao vẫn còn những đơn vị chưa đạt chuẩn. Có nơi do yếu tố lịch sử để lại; có địa bàn địa hình chia cắt, dân cư phân tán; có nơi gắn với vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, biên giới, hải đảo; cũng có địa phương trong đợt sắp xếp vừa qua phải cân nhắc thận trọng để tránh tạo ra những xáo trộn lớn đối với đời sống người dân.
“Không nên nhìn các đơn vị chưa đạt chuẩn như một 'sai số' thuần túy hành chính, mà phải xem đó là những trường hợp cần tiếp tục được nghiên cứu, đánh giá kỹ lưỡng hơn”, ông Sơn nói.
Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, chính vì điều kiện của mỗi địa phương rất khác nhau nên việc tiếp tục sắp xếp không thể chỉ căn cứ vào các tiêu chí về diện tích và quy mô dân số. “Muốn hài hòa giữa tiêu chuẩn pháp luật và giá trị đặc thù địa phương, trước hết phải khảo sát thật kỹ đời sống văn hóa - xã hội của từng địa bàn trước khi quyết định phương án sắp xếp. Không thể chỉ nhìn bản đồ hành chính hay bảng số liệu dân số để quyết định”, ông Sơn nói.
Ông cũng cho rằng quá trình tham vấn phải được thực hiện một cách thực chất. Người dân ở cơ sở là những người hiểu rõ nhất địa bàn mình sinh sống; nhiều khi một dòng suối, một quả đồi, một con đường, một khu chợ hay một ngôi đình lại có ý nghĩa rất lớn đối với cộng đồng nhưng rất dễ bị bỏ qua nếu chỉ nhìn từ hồ sơ hành chính.
Từ đó, PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh một nguyên tắc xuyên suốt: “Pháp luật đặt ra tiêu chuẩn chung để bảo đảm tính thống nhất của quản lý Nhà nước, nhưng văn hóa, lịch sử và điều kiện địa phương giúp chúng ta vận dụng tiêu chuẩn ấy một cách mềm mại, hợp lý và bền vững hơn. Quản trị hiện đại không phải là xóa bỏ khác biệt, mà là biết tổ chức sự khác biệt thành nguồn lực phát triển”.
Để thấy rõ hơn vì sao không thể áp dụng một bộ tiêu chí cho mọi địa bàn, ông lấy ví dụ về một xã miền núi có dân số ít nhưng địa bàn rộng, giao thông khó khăn và dân cư sinh sống phân tán. Nếu sáp nhập chỉ để đáp ứng tiêu chuẩn về dân số hoặc diện tích, người dân có thể phải đi lại xa hơn để giải quyết thủ tục hành chính, chính quyền khó bám sát cơ sở hơn và dịch vụ công cũng khó tiếp cận hơn. Khi đó, việc “đạt chuẩn” về mặt số liệu lại có thể làm giảm hiệu quả quản trị trong thực tế.
Với vùng đồng bào dân tộc thiểu số, bản làng không chỉ là nơi ở mà còn là không gian lưu giữ bản sắc văn hóa. Bản làng không chỉ là nơi ở mà còn là nơi lưu giữ tiếng nói, lễ hội, tri thức bản địa và phương thức ứng xử với thiên nhiên. Vì vậy, việc sắp xếp hành chính cần hết sức thận trọng để không làm đứt gãy những cấu trúc văn hóa đã được hình thành qua nhiều thế hệ.
“Điều quan trọng nhất là phải chuyển tư duy từ sắp xếp địa giới sang kiến tạo năng lực quản trị cơ sở”, ông Bùi Hoài Sơn nói.
Lấy người dân làm thước đo của đợt sắp xếp tiếp theo
Từ những phân tích trên, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng đợt sắp xếp tiếp theo không nên chỉ được nhìn như bước tiếp tục hoàn thiện các tiêu chuẩn về diện tích và dân số. Điều quan trọng hơn là phải tạo ra những đơn vị hành chính có năng lực quản trị tốt hơn, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới. Muốn vậy, bài học đầu tiên cần rút ra từ đợt sắp xếp vừa qua là phải tránh tư duy cơ học trong tổ chức đơn vị hành chính.
“Nếu chỉ cộng dân số, cộng diện tích, ghép địa giới rồi đổi tên đơn vị hành chính, chúng ta mới làm được phần 'hình thức' của sắp xếp, chứ chưa chắc đã tạo ra được một thiết chế quản trị vận hành tốt hơn”, ông Sơn nói.
Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, thành công của cải cách không nên được đo bằng số lượng đơn vị hành chính giảm đi hay số xã đạt chuẩn tăng lên, mà phải được đánh giá từ hiệu quả hoạt động của chính quyền cơ sở sau sắp xếp. Điều quan trọng là bộ máy có vận hành thông suốt hơn hay không, người dân có được phục vụ thuận tiện hơn hay không và địa phương có thêm dư địa để phát triển hay không.
“Sắp xếp hành chính chỉ có ý nghĩa khi người dân cảm nhận được sự thuận tiện hơn, minh bạch hơn, trách nhiệm hơn, chứ không phải chỉ thấy trụ sở xa hơn, thủ tục phức tạp hơn, cán bộ quá tải hơn”, PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.
Cũng từ góc nhìn đó, theo ông Sơn, mỗi phương án điều chỉnh địa giới cần trả lời được những câu hỏi rất cụ thể: người dân được lợi gì, việc tiếp cận dịch vụ công có thuận tiện hơn không và quyền, lợi ích hợp pháp của người dân có được bảo đảm tốt hơn không?
“Nếu câu trả lời chưa rõ, cần cân nhắc lại phương án. Cải cách hành chính không phải để bộ máy thấy gọn hơn trên giấy, mà để người dân thấy Nhà nước gần mình hơn trong đời sống hằng ngày”, PGS Sơn nêu quan điểm.
Để đạt được mục tiêu đó, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng cùng với việc tiếp tục sắp xếp đơn vị hành chính, cần đặc biệt quan tâm đến chất lượng đội ngũ cán bộ cấp xã. Việc bố trí nhân sự không thể chỉ là “ghép cơ học” đội ngũ cũ vào đơn vị mới mà phải dựa trên năng lực, sở trường, phẩm chất và khả năng thích ứng của từng cán bộ. Trong bối cảnh chính quyền cấp xã đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ hơn trước, cán bộ cơ sở không chỉ cần nắm vững chuyên môn mà còn phải có năng lực số, năng lực đối thoại với người dân, khả năng vận động quần chúng và xử lý các vấn đề phát sinh ngay từ cơ sở.
Muốn cải cách thành công thì đồng thuận xã hội là điều kiện không thể thiếu. Theo ông Sơn, địa giới hành chính không chỉ là đường ranh trên bản đồ mà còn gắn với ký ức, tên gọi, nếp sống và không gian văn hóa của cộng đồng. Vì vậy, quá trình sắp xếp phải được thực hiện trên tinh thần đối thoại, giải thích và lắng nghe để người dân hiểu rằng mục tiêu của cải cách không phải xóa đi bản sắc của một vùng đất, mà là tạo điều kiện để vùng đất ấy phát triển tốt hơn.
“Khi người dân thấy lợi ích thiết thực, thấy tiếng nói của mình được tôn trọng và những giá trị quen thuộc vẫn được gìn giữ trong một không gian phát triển mới thì đồng thuận sẽ không còn là khẩu hiệu mà trở thành sức mạnh thật sự”, ông nói.
Ở góc độ tổ chức thực hiện, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng việc tiếp tục điều chỉnh địa giới hành chính cần được triển khai trên cơ sở đánh giá toàn diện kết quả vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp sau hơn 1 năm thực hiện. Vị chuyên gia này cho rằng không nên triển khai đồng loạt theo cùng một cách đối với tất cả các địa phương. Những nơi có điều kiện thuận lợi, phương án rõ ràng và sự đồng thuận cao có thể thực hiện trước; trong khi những địa bàn có yếu tố đặc thù về lịch sử, văn hóa, dân tộc, tôn giáo hay quốc phòng - an ninh cần được nghiên cứu kỹ để lựa chọn lộ trình phù hợp.
Dù thực hiện theo phương án nào, một nguyên tắc phải được bảo đảm là không để việc sắp xếp làm gián đoạn quá trình phục vụ người dân. “Người dân không thể là người phải gánh chi phí của sự thay đổi hành chính. Càng sắp xếp, chính quyền càng phải gần dân hơn, phục vụ tốt hơn, giải quyết công việc nhanh hơn”, ông Bùi Hoài Sơn nêu rõ.
Từ những bài học rút ra sau 1 năm triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng bài học lớn nhất là sắp xếp tổ chức hành chính phải đi cùng đổi mới quản trị. Nếu chỉ giảm đầu mối mà không nâng cao năng lực vận hành, không cải thiện chất lượng phục vụ, không phân định rõ trách nhiệm, không trao đủ nguồn lực cho cơ sở thì mục tiêu tinh gọn sẽ chưa thể chuyển hóa thành hiệu quả thực chất.
“Khi cấp xã mạnh hơn, gần dân hơn, hiểu dân hơn, phục vụ dân tốt hơn, thì cải cách tổ chức bộ máy mới thực sự đi vào chiều sâu. Ý nghĩa cuối cùng của sắp xếp không phải chỉ làm cho bản đồ hành chính gọn hơn, mà làm cho đời sống người dân tốt hơn và năng lực phát triển của đất nước bền vững hơn”, ĐBQH Bùi Hoài Sơn nói thêm.
