Trong khuôn khổ lễ mít-tinh hưởng ứng Ngày Dân số thế giới 11/7/2026 diễn ra sáng 10/7 tại Hưng Yên, ông Matt Jackson, Trưởng đại diện Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA) tại Việt Nam, đã có cuộc trao đổi với phóng viên Báo Nhân Dân về những thách thức và cơ hội trong công tác dân số toàn cầu và Việt Nam.
Thách thức toàn cầu và thực trạng Việt Nam
Ông Matt Jackson cho biết thế giới đang đối mặt với nhiều biến động sâu sắc về kinh tế, xã hội, môi trường, khoa học công nghệ và nhân khẩu học. Theo Báo cáo Thanh niên thế giới 2026 của Liên hợp quốc, thế giới hiện có số lượng người trẻ lớn nhất trong lịch sử: năm 2026, tổng dân số thế giới hơn 8,2 tỷ người, trong đó có 1,3 tỷ người từ 15 đến 24 tuổi. Gần 760 triệu người trong số này sống ở các quốc gia thu nhập thấp và trung bình thấp. Tỷ lệ thanh niên 15-24 tuổi trong tổng dân số toàn cầu giảm từ 17,8% (năm 2000) xuống 15,6% (năm 2025) và dự báo chỉ còn 13,3% vào năm 2050. Một số quốc gia dự báo tỷ lệ này giảm rất thấp: Trung Quốc 6,5% (Hồng Kông 4,6%, Đài Loan 6,6%), Hàn Quốc 6,4%, Nhật Bản 8,1%.
Cũng theo thống kê, gần 1 trong 5 phụ nữ từ 20 đến 24 tuổi đã kết hôn hoặc sống chung trước 18 tuổi, gấp sáu lần tỷ lệ tương ứng ở nam giới. Mỗi năm, gần 1 trong 10 phụ nữ và trẻ em gái từ 15-19 tuổi sinh con ở các quốc gia thu nhập thấp. Tại các nước thu nhập thấp và trung bình, cứ 4 phụ nữ từ 15 đến 24 tuổi thì có 1 người tử vong trong hoặc sau khi mang thai và sinh con. Trên toàn cầu, mỗi ngày có hơn 1 triệu ca nhiễm bệnh lây truyền qua đường tình dục mới, với tỷ lệ mắc bệnh cao ở giới trẻ.
Thành tựu và thách thức của Việt Nam
Ông Matt Jackson đánh giá cao những nỗ lực của Việt Nam trong 30 năm qua: giải quyết bất bình đẳng, thu hẹp khoảng cách kinh tế-xã hội giữa các vùng, cải thiện chỉ số phát triển con người, giảm suy dinh dưỡng, tử vong bà mẹ và trẻ em. Những thành tựu này tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế, bình đẳng giới, tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường, góp phần thực hiện các Mục tiêu Phát triển Bền vững (VSDGs).
Tuy nhiên, Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức: mức sinh xuống thấp kéo dài dẫn đến thiếu hụt lao động, suy giảm quy mô dân số, già hóa dân số nhanh và gia tăng di cư. Tỷ số giới tính khi sinh luôn ở mức cao, vượt ngưỡng cân bằng tự nhiên (104-106 bé trai/100 bé gái), gây nguy cơ phá vỡ cấu trúc gia đình, khiến nam giới kết hôn muộn hoặc không kết hôn, gia tăng buôn bán phụ nữ, mại dâm, bạo hành giới. Mang thai ở tuổi vị thành niên tăng, tỷ lệ tảo hôn vùng đồng bào dân tộc thiểu số tuy giảm nhưng vẫn ở mức 15% (2023), chưa chấm dứt hôn nhân cận huyết. Chiều cao thanh niên cải thiện chậm, chưa đáp ứng kỳ vọng.
Bức tranh dân số và chính sách mới
Ông Matt Jackson nhấn mạnh những dấu ấn quan trọng gần đây: Quốc hội khóa XV thông qua Luật Dân số và phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035. Việt Nam đạt mốc 100 triệu dân, và Luật Dân số đánh dấu bước chuyển từ chính sách kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển, đặt người dân vào trung tâm. Ông cho biết: "Qua các cuộc khảo sát, chúng ta biết rằng các chính sách khuyến sinh đơn thuần không mang lại hiệu quả. Nhưng khi đặt nhu cầu và quyền lựa chọn của từng cá nhân vào trung tâm, đó là lúc các cá nhân, gia đình và xã hội có thể phát triển thịnh vượng."
UNFPA vừa công bố khảo sát mới với hơn 108.000 thanh niên tại 73 quốc gia, trong đó có Việt Nam. Kết quả cho thấy 90% thanh niên mong muốn ổn định kinh tế, sức khỏe và an sinh trước khi lập gia đình. Họ lo ngại về chi phí nhà ở, chăm sóc trẻ em, biến đổi khí hậu và tìm kiếm bạn đời phù hợp.
Già hóa dân số và kinh tế bạc
Việt Nam đang sở hữu lực lượng thanh niên lớn nhất lịch sử với khoảng 21 triệu người, nhưng cấu trúc nhân khẩu học đang thay đổi nhanh chóng. Đến năm 2034, Việt Nam sẽ bước vào thời kỳ "dân số già" với hơn 20% dân số trên 60 tuổi. Ông Matt Jackson nhấn mạnh: "Sự dịch chuyển này đòi hỏi nhận thức rõ ràng và kế hoạch ứng phó, nhất là xây dựng hệ thống chăm sóc người cao tuổi. 'Kinh tế bạc' là lĩnh vực được nhiều người thảo luận, nơi người cao tuổi vừa được đáp ứng nhu cầu, vừa tiếp tục cống hiến."
Hiện nay, hơn 90% người cao tuổi được chăm sóc tại gia đình, nhưng phần lớn người thân không được đào tạo chuyên môn. Tuổi thọ trung bình của người Việt Nam đạt hơn 74 tuổi, nhưng trong 10 năm cuối đời (64-74 tuổi), mỗi người phải chịu trung bình 3 loại bệnh tật. Phát triển dịch vụ chăm sóc chuyên sâu tại cộng đồng hoặc viện dưỡng lão sẽ mang lại lợi ích cho cả người cao tuổi và gia đình, đồng thời thúc đẩy nền kinh tế.
Giải pháp và cam kết
Ông Matt Jackson khuyến khích giới trẻ Việt Nam tham gia tích cực vào các hoạt động xã hội, cất cao tiếng nói và trở thành một phần trong các quyết định ảnh hưởng đến tương lai. Ông kêu gọi các nhà hoạch định chính sách tạo điều kiện cho thanh niên tham gia, đặt họ vào trung tâm của các chính sách dân số. "Chúng tôi luôn lắng nghe các bạn. Chúng tôi thấu hiểu và nhìn thấy những rào cản, thách thức mà các bạn đang phải đối mặt," ông nói.
UNFPA cam kết hỗ trợ Việt Nam về chuyên môn động thái dân số, quyền sinh sản, khả năng thích ứng nhân khẩu học và dữ liệu, giúp ứng phó với thay đổi dân số theo hướng tôn trọng quyền con người, thúc đẩy bình đẳng giới và không để ai bị bỏ lại phía sau. Các tổ chức Liên hợp quốc tại Việt Nam đóng góp chuyên môn bổ trợ trong giáo dục, việc làm bền vững, y tế, an sinh xã hội và đổi mới sáng tạo. "Cam kết của chúng tôi rất đơn giản: hỗ trợ các chính sách dựa trên bằng chứng thực tế và tiếng nói của người trẻ, có trách nhiệm giới và thúc đẩy các Mục tiêu Phát triển Bền vững của Việt Nam," ông Matt Jackson khẳng định.
