Bắt đầu từ ngày 1/7/2025, các chủ hộ kinh doanh có sử dụng từ một lao động trở lên sẽ phải tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH) bắt buộc cho người lao động, theo Nghị định số 45/2025/NĐ-CP vừa được Chính phủ ban hành. Đây là một thay đổi lớn trong chính sách an sinh xã hội, nhằm mở rộng diện bao phủ BHXH đến nhóm lao động phi chính thức.
Phạm vi áp dụng và đối tượng chịu trách nhiệm
Nghị định quy định rõ: chủ hộ kinh doanh (bao gồm hộ kinh doanh cá thể, hộ gia đình sản xuất kinh doanh) có thuê mướn, sử dụng lao động theo hợp đồng lao động có thời hạn từ 1 tháng trở lên phải đóng BHXH bắt buộc. Mức đóng được tính trên cơ sở tiền lương tháng của người lao động, với tỷ lệ 26% (trong đó chủ hộ đóng 18% và người lao động đóng 8%).
Trước đây, các hộ kinh doanh chỉ phải đóng BHXH tự nguyện hoặc không bắt buộc. Theo thống kê của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, cả nước có khoảng 800.000 hộ kinh doanh có thuê lao động, nhưng chỉ chưa đến 20% tham gia BHXH cho người lao động. Quy định mới dự kiến sẽ đưa thêm ít nhất 2 triệu lao động vào hệ thống BHXH.
Lộ trình và chế tài xử phạt
Nghị định có lộ trình 2 năm để các hộ kinh doanh chuẩn bị. Từ năm 2025 đến 2027, mức đóng sẽ được giảm 50% so với quy định chính thức, nhằm giảm áp lực tài chính. Sau đó, mức đóng sẽ áp dụng đầy đủ.
Các hành vi vi phạm như không đóng, đóng thiếu hoặc chậm đóng sẽ bị xử phạt hành chính: phạt tiền từ 10-20 triệu đồng đối với cá nhân, từ 20-40 triệu đồng đối với tổ chức (chủ hộ kinh doanh). Ngoài ra, còn có thể bị truy thu số tiền chưa đóng và lãi chậm nộp.
Bà Nguyễn Thị Hồng, Vụ trưởng Vụ Bảo hiểm xã hội (Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội), cho biết: “Việc mở rộng diện bao phủ BHXH đến các hộ kinh doanh là cần thiết để bảo vệ quyền lợi lâu dài của người lao động, đặc biệt trong bối cảnh nền kinh tế phi chính thức chiếm tỷ trọng lớn.”
Tác động đến chủ hộ kinh doanh và người lao động
Chủ hộ kinh doanh sẽ phải tăng chi phí nhân công. Tuy nhiên, theo tính toán của Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa, mức tăng này không quá lớn (khoảng 2-3% tổng chi phí) và có thể bù đắp bằng năng suất lao động cao hơn nhờ người lao động gắn bó hơn.
Người lao động được hưởng các chế độ ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, hưu trí và tử tuất. Anh Trần Văn Nam, một lao động tại quận 1 TP.HCM, chia sẻ: “Tôi làm cho một hộ kinh doanh nhỏ được 3 năm, nay được đóng BHXH bắt buộc, tôi yên tâm hơn về tương lai.”
Để hỗ trợ, các cơ quan BHXH sẽ tổ chức tuyên truyền, hướng dẫn trực tuyến và trực tiếp tại địa phương. Các hộ kinh doanh có thể kê khai qua Cổng dịch vụ công quốc gia hoặc trực tiếp tại cơ quan BHXH quận/huyện.
