Cấm trẻ em dùng mạng xã hội: Giải pháp hay 'lối thoát trên giấy' tại Việt Nam?
Đề xuất cấm trẻ em sử dụng mạng xã hội đang trở thành chủ đề nóng, xuất phát từ thực trạng xâm hại trẻ em trên không gian mạng với nhiều hình thức tinh vi như bắt cóc trực tuyến, bạo lực mạng và bắt nạt qua mạng. Động thái này còn được củng cố bởi kinh nghiệm từ các quốc gia như Úc (cấm người dưới 16 tuổi từ tháng 12/2025), Indonesia và Pháp (cấm từ tháng 3/2026), cùng Vương quốc Anh đang thí điểm và Hy Lạp cấm trẻ dưới 15 tuổi sử dụng mạng xã hội có hiệu lực từ 1/1/2027.
Thiếu hạ tầng giáo dục số thay thế và nguy cơ lách quy định
Sự lo lắng của các đại biểu Quốc hội là hoàn toàn dễ hiểu. Một đứa trẻ 12 tuổi có thể dành 4-5 tiếng mỗi tối trước màn hình, lướt vô tận qua những video mà thuật toán giữ chân hơn cả cha mẹ. Khi người lớn thiếu thời gian giám sát và nhà trường chưa hướng dẫn đúng cách, ý tưởng cấm đoán dường như là lối thoát. Tuy nhiên, trong bối cảnh Việt Nam hiện nay, lệnh cấm có nguy cơ trở thành "lối thoát trên giấy".
Ba vấn đề cốt lõi cần giải quyết
Vấn đề thứ nhất nằm ở định nghĩa quyền trẻ em. Điều 33 Luật Trẻ em 2016 ghi nhận trẻ em có quyền tiếp cận thông tin đầy đủ, kịp thời, phù hợp và được tham gia hoạt động xã hội. Mạng xã hội năm 2026 không còn là kênh giải trí đơn thuần mà đã trở thành hạ tầng giao tiếp thiết yếu cho lớp học, nhóm học thêm, câu lạc bộ đọc sách, đội tuyển học sinh giỏi và các dự án STEM liên trường.
Úc có thể thực hiện lệnh cấm vì họ sở hữu hạ tầng giáo dục số thay thế, bao gồm Hệ thống Quản lý Học tập quốc gia và kênh liên lạc giáo viên-phụ huynh độc lập. Trong khi đó, tại Việt Nam, suốt thời kỳ Covid-19 và cho đến nay, các nhóm Zalo lớp học, fanpage trường học và livestream ôn thi trên YouTube đã trở thành lớp học thứ hai của hàng triệu học sinh, trong khi Bộ Giáo dục và Đào tạo chưa có nền tảng chính thức nào đủ sức thay thế.
Vấn đề thứ hai là hiệu lực thực thi. Nghị định 147/2024/NĐ-CP có hiệu lực từ 25/12/2024 quy định trẻ dưới 16 tuổi đăng ký mạng xã hội phải sử dụng thông tin cha mẹ, đồng thời phụ huynh có trách nhiệm giám sát. Dù đây là bước đi đúng hướng, thực tế cho thấy trẻ em vẫn có thể mượn điện thoại người lớn, lập tài khoản ẩn danh hoặc khai gian tuổi.
Một lệnh cấm cứng nhắc không thể xóa bỏ những lỗ hổng này, mà thậm chí có thể đẩy trẻ sang các nền tảng ít được quản lý hơn hoặc không gian ẩn danh nguy hiểm. UNICEF đã cảnh báo rằng các lệnh cấm mang tính bao trùm có thể dẫn đến hệ quả ngoài ý muốn khi trẻ tìm cách lách luật.
Vấn đề thứ ba là khoảng trống giáo dục số. Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT đưa tin học thành môn bắt buộc từ lớp 3 đến lớp 9, yêu cầu học sinh hình thành năng lực ứng xử phù hợp trong môi trường số hóa. Tuy nhiên, phần lớn giờ tin học hiện nay vẫn tập trung vào Word, Excel và lập trình Scratch cơ bản.
Các nội dung quan trọng như nhận diện thông tin giả, hiểu cơ chế thuật toán gợi ý, phòng chống bắt nạt mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân theo Luật Bảo vệ Dữ liệu Cá nhân gần như bị bỏ ngỏ. Ngành giáo dục cần đi trước để trang bị kỹ năng cần thiết cho trẻ em khi bước vào không gian số, bởi dù có cấm hay không, trẻ vẫn sẽ trở thành người sử dụng trưởng thành ở độ tuổi 16-18.
Hướng tiếp cận toàn diện từ ngành giáo dục
Một chính sách tốt phải đồng thời bảo vệ trẻ khỏi rủi ro và đảm bảo quyền tiếp cận giáo dục hiện đại. Trước khi bàn đến ngưỡng tuổi và danh sách nền tảng bị cấm, Bộ Giáo dục và Đào tạo cần xem xét ba yếu tố then chốt:
- Thời điểm triển khai chương trình giáo dục năng lực số chính thức tích hợp vào môn giáo dục công dân và tin học, với chuẩn đầu ra đo lường được cho từng cấp học.
- Lộ trình xây dựng nền tảng học tập số quốc gia đủ sức thay thế các nhóm Zalo, Facebook trong giao tiếp nhà trường và phụ huynh.
- Cơ chế phối hợp giữa Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Công an, Bộ Khoa học và Công nghệ trong việc xác minh độ tuổi và bảo vệ dữ liệu cá nhân của học sinh trên nền tảng số, dưới sự điều phối của cơ quan chủ quản.
Bảo vệ trẻ em trên không gian mạng không thể khoán trắng cho một điều cấm trong luật mà đòi hỏi nhà trường phải trở thành nơi dạy trẻ sống trong thế giới số với những đổi thay liên tục. Câu hỏi then chốt không phải là trì hoãn tuổi truy cập thêm vài năm, mà là trong khoảng thời gian đó, nhà trường đã trang bị cho học sinh những kỹ năng gì để tự bảo vệ và phát triển trong môi trường số.
