Một đề xuất trong dự thảo Nghị định về hóa đơn, chứng từ điện tử do Bộ Tài chính đưa ra đang thu hút sự chú ý: hộ kinh doanh và cá nhân kinh doanh bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ thông qua sàn thương mại điện tử có chức năng thanh toán sẽ không phải sử dụng hóa đơn điện tử nếu chủ quản sàn đã thực hiện khấu trừ, kê khai và nộp thuế thay theo từng giao dịch. Trường hợp người mua yêu cầu, chủ quản sàn có trách nhiệm lập hóa đơn điện tử giao cho người mua.
Mục Tiêu Giảm Gánh Nặng Nhưng Tiềm Ẩn Rủi Ro
Mục tiêu chính của đề xuất này là giảm bớt thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho công tác quản lý thuế trong môi trường số hóa. Tuy nhiên, ngay khi được công bố, quy định này đã làm dấy lên không ít băn khoăn từ các chuyên gia và cơ quan quản lý. Liệu việc đơn giản hóa thu thuế có dẫn đến khoảng trống trong kiểm soát nguồn gốc hàng hóa, quản lý lưu thông thị trường và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng hay không?
Thực Trạng Tăng Trưởng Nóng Của Thương Mại Điện Tử
Theo số liệu từ Bộ Công thương, quy mô thị trường thương mại điện tử Việt Nam năm 2025 đạt khoảng 31 tỷ USD, tăng 25,5% so với năm trước, tương đương 10% tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng cả nước. Ngành thuế cũng ghi nhận số thu từ hoạt động thương mại điện tử năm 2025 đạt gần 208,8 nghìn tỷ đồng, tăng 66,5% so với năm 2024. Trong đó, 68 tổ chức quản lý sàn trong nước và nước ngoài đã kê khai thay, nộp thuế thay với số thuế gần 2,7 nghìn tỷ đồng.
Ý Kiến Từ Các Chuyên Gia Và Doanh Nghiệp
Ông Vũ Bảo Thắng, Founder & CEO Meta Ecom Group, Phó Ban Phát triển nguồn nhân lực Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam, cho rằng đề xuất miễn hóa đơn điện tử đối với hộ, cá nhân kinh doanh trên sàn trong một số trường hợp là hợp lý. Điều này nhằm giảm gánh nặng tuân thủ cho nhóm người bán nhỏ lẻ, vốn đang phải đối mặt với nhiều chi phí vận hành như phí sàn, quảng cáo, đổi trả, chăm sóc khách hàng và cạnh tranh giá, trong khi phần lớn chưa có bộ máy kế toán chuyên nghiệp.
Tuy nhiên, ông Thắng cũng lưu ý việc giảm thao tác hóa đơn cho người bán nhỏ không đồng nghĩa với việc nới lỏng quản lý. Thay vào đó, cần tăng cường quản lý dựa trên dữ liệu giao dịch, bảo đảm hệ thống lưu vết đầy đủ để phục vụ đối chiếu và truy vết khi cần thiết.
Vai Trò Quan Trọng Của Dữ Liệu Hóa Đơn
Ông Trần Anh Tuấn, Trưởng ban Tư vấn pháp luật và Thông tin truyền thông, Viện Kinh tế và Pháp luật quốc tế, nhấn mạnh rằng trong bối cảnh hiện nay, hóa đơn điện tử không còn chỉ là chứng từ phục vụ hạch toán thuế mà đã trở thành nguồn dữ liệu quan trọng phục vụ quản lý nhà nước. Dữ liệu hóa đơn không chỉ hỗ trợ quản lý thuế mà còn giúp kiểm tra lưu thông hàng hóa, xác minh giao dịch và giải quyết tranh chấp.
Theo số liệu của ngành thuế, đến đầu năm 2026, 100% doanh nghiệp đã áp dụng hóa đơn điện tử, hệ thống đã tiếp nhận gần 20,9 tỷ hóa đơn. Nguồn dữ liệu này đang được sử dụng để hỗ trợ các cơ quan chức năng trong truy xuất nguồn gốc và đối chiếu giao dịch. Do đó, nếu một lượng lớn giao dịch trên sàn thương mại điện tử không phải lập hóa đơn điện tử, dữ liệu đầu ra có thể bị khuyết thiếu, đặt ra thách thức đối với việc đối chiếu và truy vết.
Nguy Cơ Từ Hàng Giả Và Hàng Không Rõ Nguồn Gốc
Năm 2025, lực lượng quản lý thị trường cả nước đã xử lý hơn 23.000 vụ vi phạm liên quan đến hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc và vi phạm trên môi trường thương mại điện tử. Tổng trị giá hàng hóa vi phạm gần 290 tỷ đồng, thu nộp ngân sách gần 372 tỷ đồng. Riêng tại Hà Nội, lực lượng quản lý thị trường đã xử lý hơn 363 vụ việc liên quan đến thương mại điện tử, với tổng số tiền xử phạt trên 6,4 tỷ đồng.
Ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, cho biết: “Trong thương mại điện tử, môi trường này tiềm ẩn nhiều rủi ro do tính ẩn danh cao. Người tiêu dùng khó xác định danh tính người bán, nguồn gốc hàng hóa hay vị trí lưu kho; việc truy vết, xác minh khi xảy ra vi phạm vì thế cũng trở nên phức tạp hơn”.
Góc Nhìn Pháp Lý Và Đề Xuất Giải Pháp
Luật sư Nguyễn An Bình, Trưởng Văn phòng Luật sư Nguyễn An Bình và cộng sự, cho rằng việc thu được thuế đầu ra không đồng nghĩa với việc đã kiểm soát đầy đủ tính hợp pháp của hàng hóa. Khi người bán trên sàn thương mại điện tử không phải lập hóa đơn đầu ra, khả năng đối chiếu dữ liệu giữa giao dịch bán ra với thông tin hàng hóa và dòng tiền có thể bị thu hẹp, từ đó làm tăng nguy cơ hình thành “vùng xám” trong lưu thông hàng hóa.
Do đó, nếu giảm nghĩa vụ chứng từ, chính sách cần đồng thời tăng cường tích hợp và đối chiếu dữ liệu giao dịch, hóa đơn điện tử, dòng tiền và thông tin vận chuyển để bảo đảm khả năng truy vết. Luật sư Bình cũng lưu ý, việc nền tảng thực hiện khấu trừ và nộp thuế thay có thể giúp bảo đảm nghĩa vụ tài chính ở khâu bán ra, nhưng chưa chắc đã phản ánh đầy đủ nghĩa vụ thuế ở các khâu trước đó như nhập khẩu, sản xuất hoặc phân phối.
Cần Cơ Chế Dữ Liệu Thay Thế Đủ Mạnh
Ông Nguyễn Đức Lê, Phó trưởng Phòng nghiệp vụ, Cục Quản lý và phát triển thị trường trong nước, Bộ Công thương, đề xuất một phương án cân bằng. Đối với nhóm hộ hoặc cá nhân kinh doanh quy mô nhỏ lẻ với doanh thu dưới 500 triệu đồng/năm, khi được miễn xuất hóa đơn trong phạm vi này, tức cộng gộp hai phương thức bán hàng (online và offline) không vượt quá 500 triệu đồng/năm, thì được miễn xuất hóa đơn. Khi vượt quá ngưỡng này, dù bán online hay offline, phải xuất hóa đơn bình thường để bảo đảm sự công bằng cho mọi chủ thể kinh doanh.
Đơn giản hóa thủ tục là cần thiết trong bối cảnh kinh tế số phát triển nhanh, nhưng câu hỏi then chốt đặt ra là cơ chế dữ liệu nào sẽ thay thế vai trò của hóa đơn điện tử để vẫn bảo đảm khả năng truy vết, minh bạch giao dịch và kiểm soát thị trường. Đây chính là vấn đề cần được làm rõ khi hoàn thiện dự thảo chính sách trong thời gian tới.
