Chính sách thuế hộ kinh doanh đứng trước nhu cầu điều chỉnh cấp thiết
Sau bước chuyển nhanh từ thuế khoán sang cơ chế kê khai và hóa đơn điện tử, chính sách thuế đối với hộ kinh doanh đang đứng trước nhu cầu điều chỉnh để phù hợp hơn với thực tế vận hành của một khu vực rất đặc thù. Theo Bộ Tài chính, thay đổi này nhằm hỗ trợ cá nhân phát triển sản xuất kinh doanh, nhất là những hộ, cá nhân có quy mô nhỏ, đồng thời khuyến khích chuyển lên doanh nghiệp. Tuy nhiên, đề xuất xem xét lại chính sách thuế này chỉ diễn ra có vài tháng, sau khi cơ chế thuế khoán bị xóa bỏ từ đầu năm 2026 và thay thế bằng cơ chế khai thuế và hóa đơn điện tử, áp dụng với hộ kinh doanh có doanh thu trên 500 triệu đồng/năm trở lên.
Thực trạng hộ kinh doanh và những thách thức mới
Theo tờ trình của Bộ Tài chính về đề xuất xây dựng dự án Luật Quản lý thuế năm 2025, cả nước có khoảng 3,6 triệu hộ kinh doanh đang được quản lý thuế, trong đó 1.829.920 hộ có doanh thu dưới 500 triệu đồng/năm. Số còn lại hơn 1,77 triệu hộ đã vượt qua doanh thu trên 500 triệu đồng/năm. Tuy nhiên, bên trong 1,77 triệu hộ đó có sự không đồng nhất: chỉ có khoảng 37.000 hộ có doanh thu trên 1 tỷ đồng mỗi năm, và hơn 4.000 hộ vượt mốc 10 tỷ đồng. Phần còn lại vẫn là những hộ kinh doanh nhỏ, vận hành theo cách rất khác với doanh nghiệp.
Với nhiều hộ có ngưỡng doanh thu trên 500 triệu đồng/năm, việc tuân thủ các quy định của Luật quản lý thuế kể từ 1/1/2026 không chỉ là việc số thuế tăng hay giảm mà là công việc phức tạp hơn. Họ phải chuyển sang một cách vận hành hoàn toàn khác so với thuế khoán trước đây: phải ghi chép sổ sách, phải dùng phần mềm, phải xuất hóa đơn, và phải coi kế toán như một phần thường xuyên của hoạt động kinh doanh.
Chi phí tuân thủ: Gánh nặng không nhỏ cho hộ kinh doanh
Chi phí kế toán là khoản bắt buộc với phần lớn hộ kinh doanh, bởi việc ghi chép và kê khai theo quy định mới vượt quá khả năng tự làm. Mức phổ biến hiện nay vào khoảng 2–5 triệu đồng mỗi tháng, tương đương 24–60 triệu đồng mỗi năm. Tiếp theo là chi phí phần mềm hóa đơn điện tử, chữ ký số, thiết bị và phí duy trì hệ thống, có thể rơi vào khoảng 3–10 triệu đồng mỗi năm.
Phần đáng kể nhất lại nằm ở thời gian tuân thủ. Với tần suất có thể vài chục đến hàng trăm giao dịch mỗi ngày, việc nhập liệu, đối chiếu và xử lý sai sót có thể chiếm từ một đến vài giờ làm việc mỗi ngày. Quy đổi phần thời gian đó thành chi phí cơ hội – tức phần thu nhập bị mất đi vì không dành cho bán hàng hay tìm khách – thì con số này hoàn toàn có thể tương đương 10–20 triệu đồng mỗi năm, thậm chí cao hơn với những hộ kinh doanh bận rộn.
Cộng các khoản này lại, chi phí tuân thủ vì thế không còn là một khoản lẻ tẻ, mà trở thành một gánh nặng và trong nhiều trường hợp dễ dàng rơi vào khoảng 40 đến 90 triệu đồng mỗi năm. Với nhiều hộ kinh doanh nhỏ, đây có thể là khoản chi lớn nhất phát sinh khi vượt qua một ngưỡng doanh thu.
So sánh với thuế khoán và những nghịch lý
Trong khi đó, số thuế khoán mà nhiều hộ kinh doanh phải nộp trước đây lại không lớn. Với những hộ kinh doanh trong lĩnh vực thương mại, bán hàng hóa – nhóm phổ biến nhất – có doanh thu từ 500 triệu đến dưới 1 tỷ đồng mỗi năm, nghĩa vụ thuế khoán thường chỉ vào khoảng 7 đến 15 triệu đồng mỗi năm. Ở một số lĩnh vực dịch vụ, mức thuế có thể cao hơn, nhưng nhìn chung vẫn thấp hơn đáng kể so với chi phí tuân thủ mà nhiều hộ có thể phải gánh khi chuyển sang cơ chế kê khai đầy đủ.
Đặt hai con số cạnh nhau - một bên là chi phí tuân thủ khi áp dụng hóa đơn điện tử, biên kia là thuế khoán trước đây - có thể thấy: Để “làm đúng”, người kinh doanh có thể phải bỏ ra một khoản chi phí cao hơn nhiều lần chính số thuế phải nộp. Ở góc nhìn của họ, chi phí tuân thủ không còn là chi phí phụ, mà trở thành chi phí lớn nhất khi bước qua một ngưỡng doanh thu.
Tác động đến nền kinh tế và kiến nghị chính sách
Với mức chi phí tuân thủ phổ biến từ 40 đến 90 triệu đồng mỗi hộ, tổng chi phí mà 1.770.080 hộ kinh doanh đang có doanh thu trên ngưỡng 500 triệu đồng mỗi năm có thể lên tới khoảng 70.803 tỷ đồng mỗi năm, và trong kịch bản cao có thể lên tới 159.307 tỷ đồng. Đây là chi phí tuân thủ rất lớn so với số thu ngân sách từ khu vực này là 25.953 tỷ đồng năm 2024 và hơn 31.000 tỷ đồng năm 2025. Chi phí tuân thủ có thể cao gấp khoảng 2 đến 6 lần số thu ngân sách. Hay nói cách khác, để thu được 1 đồng thuế, nền kinh tế có thể phải bỏ ra từ 2 đến 6 đồng chi phí tuân thủ.
Vấn đề hóa đơn cũng khó khăn không kém. Một cửa hàng nhỏ có thể phát sinh hàng trăm giao dịch mỗi ngày, nhưng phần lớn đầu vào lại đến từ những nguồn không có hóa đơn – chợ đầu mối, nông dân, các kênh trung gian nhỏ lẻ. Khi đầu vào không có hóa đơn mà đầu ra lại buộc phải có hóa đơn, phần chi phí thực tế không được ghi nhận ấy rất dễ bị chuyển thành thu nhập chịu thuế. Điều đó đồng nghĩa với việc người kinh doanh có thể phải nộp thuế trên mức lợi nhuận thực tế, không phải vì họ gian lận, mà vì hệ thống không đo được đúng chi phí của họ.
Trong bối cảnh đó, kiến nghị của đại biểu Quốc hội Nguyễn Văn Thân, đoàn TP.HCM được chú ý khi ông đề xuất rằng nhóm từ 500 triệu đến 5 tỷ đồng mỗi năm chỉ nên áp dụng một cơ chế thuế đơn giản, thay vì buộc kê khai chi tiết từng giao dịch. Kiến nghị này chạm tới trái tim của hàng triệu hộ kinh doanh không phải chỉ là thủ tục, mà là chi phí tuân thủ và rủi ro mà họ đang phải gánh.
Phần lớn hộ kinh doanh đều muốn hoạt động ổn định, ít rủi ro, nhưng khi chi phí để đạt được sự minh bạch đó trở nên quá cao, và thậm chí còn kéo theo rủi ro bị tính sai thuế, thì chính sách rất dễ rơi vào trạng thái “đúng trên nguyên tắc nhưng khó sống trong thực tế”. Và khi đó, phản ứng tự nhiên sẽ xuất hiện: hoặc không muốn mở rộng quy mô, hoặc tìm cách không vượt qua các ngưỡng bị siết chặt hơn. Một nền kinh tế mà khu vực kinh doanh nhỏ ngại lớn lên, về lâu dài, sẽ phải trả giá.
