Xung đột Nga - Ukraine bước sang năm thứ năm: Bế tắc chiến trường và các kịch bản kết thúc
Xung đột Nga - Ukraine sắp bước qua năm thứ năm mà vẫn chưa có dấu hiệu sớm kết thúc, để lại một cục diện phức tạp và bất định trên bàn cờ quốc tế. Nguyên nhân cơ bản của cuộc chiến này đã khá rõ ràng: sự sụp đổ của Liên Xô dẫn đến việc 14 quốc gia, trong đó Ukraine là nước lớn và quan trọng nhất về lịch sử và văn hóa, tách ra độc lập. Dưới thời Tổng thống Putin, nước Nga sau khi tích lũy nguồn lực mới đã tìm cách xây dựng lại vùng ảnh hưởng cũ, khiến cuộc chiến không chỉ xoay quanh lãnh thổ và tài nguyên, mà còn liên quan đến vị thế chiến lược sâu xa.
Nga chưa thắng, Ukraine chưa thua: Cục diện bế tắc kéo dài
Chiến lược tấn công nhanh chóng của Nga vào ngày 24 tháng 2 năm 2022 đã vấp phải sự chống trả dữ dội từ phía Ukraine, khiến cuộc chiến dần chuyển sang hình thái một cuộc chiến tiêu hao kéo dài. Cho đến nay, có thể nói rằng Nga vẫn chưa thắng và Ukraine vẫn chưa thua, với tiền tuyến thay đổi rất chậm chạp và gần như giữ nguyên trong hơn một năm rưỡi qua.
Matxcơva đã không thể đạt được các mục tiêu chiến thuật quan trọng: họ không chiếm được một đô thị trung tâm nào (dù từng chiếm Kherson nhưng Ukraine đã tái chiếm), không đảm bảo được hậu cần bền vững cho Crimea, không hủy diệt hoàn toàn ngành năng lượng Ukraine, không có ưu thế trên không hoặc trên biển, và không chia rẽ được xã hội Ukraine hay buộc quốc gia này đầu hàng. Mặt khác, nền kinh tế Nga cũng không sụp đổ bất chấp các lệnh cấm vận chồng chất, cho thấy họ vẫn đủ nguồn lực để duy trì cuộc chiến lâu dài bên ngoài lãnh thổ.
Về phần Ukraine, họ đã không thể đẩy lùi quân Nga khỏi lãnh thổ nước mình, trong khi mục tiêu tái chiếm Donbass, chưa nói đến Crimea, đang ngày càng xa tầm với. Khả năng Kiev phải chấp nhận một thỏa ước hòa bình trên thế yếu là thực tế hiển hiện, làm nổi bật sự bế tắc hiện tại.
Các kịch bản chấm dứt xung đột: Từ 'Phần Lan hóa' đến leo thang nguy hiểm
Trong bối cảnh này, nhiều kịch bản chấm dứt xung đột đã được đưa ra. Kịch bản cực đoan nhất là Ukraine bị sáp nhập hoàn toàn, tương tự Kuwait và Iraq năm 1990, nhưng điều này gần như không có khả năng xảy ra sau bốn năm chiến tranh hủy diệt. Kịch bản thứ hai là Ukraine bị chia cắt theo kiểu Đức hay Triều Tiên năm 1945, một viễn cảnh từng xảy ra trong lịch sử với hiệp ước 'Hòa bình vĩnh cửu' năm 1686, nhưng cũng khó xảy ra do mức độ kháng cự mạnh mẽ của lực lượng Ukraine.
Kịch bản có vẻ khả thi hơn một chút là 'Phần Lan hóa' Ukraine, tức là Kiev lựa chọn trung lập quân sự có chủ quyền để giải quyết mối quan tâm hàng đầu của Matxcơva về việc ngăn Ukraine gia nhập NATO. Tuy nhiên, phương án này chỉ có thể xảy ra trong bối cảnh một thỏa thuận dàn xếp toàn cầu, nơi Ukraine khóa chân được Nga trong cục diện bế tắc.
Các kịch bản tiêu cực hơn cho Điện Kremlin bao gồm tình trạng sa lầy kéo dài, giống như Liên Xô ở Afghanistan hay Mỹ ở Iraq, nhưng cần lưu ý rằng Ukraine hiện có vai trò quan trọng hơn gấp bội so với các ví dụ lịch sử đó. Với Ukraine hiện tại, các kịch bản leo thang có vẻ dễ xảy ra hơn, chẳng hạn như Nga khiêu khích sự cố biên giới với châu Âu, đặc biệt ở ba nước Baltic, hoặc thông qua tấn công mạng và chiến tranh lai.
Việc triển khai vũ khí hạt nhân của Nga trên lãnh thổ Belarus, đã được hợp pháp hóa sau khi Minsk sửa đổi hiến pháp, có thể nằm trong kế hoạch leo thang này. Ngoài ra, nguy cơ chiến tranh leo thang một cách vô tình cũng không kém phần khả thi, như một chiếc máy bay chiến đấu Nga đi lạc qua biên giới châu Âu bị bắn hạ, hoặc thương vong lớn của lực lượng phương Tây ở Ukraine gây ra phản ứng trả đũa.
Ở thái cực kia, đối lập với việc Ukraine bị khuất phục hoàn toàn, là một thất bại quân sự thảm hại của Nga, có thể dẫn đến sự ra đi của Tổng thống Putin và mở đường cho Kiev tái chiếm Donbass. Dù kết cục thế nào, một điều chắc chắn là các quy tắc của trật tự quốc tế đang được cuộc chiến này viết lại.
So sánh với lịch sử: Dài hơn chiến tranh vệ quốc của Liên Xô
Tính đến tháng 2 năm 2026, cuộc chiến của Nga tại Ukraine đã kéo dài hơn cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại của Liên Xô, vốn diễn ra từ ngày 22 tháng 6 năm 1941 đến ngày 9 tháng 5 năm 1945. Sự so sánh này không chỉ thuần túy về mặt thời gian: chiến tranh vệ quốc đã khai sinh huyền thoại Liên Xô về định mệnh lịch sử thông qua hy sinh, trong khi cuộc chiến hiện tại kéo dài vào một tương lai bất định đối với cả Nga, Ukraine và các quốc gia liên quan.
Trong một diễn biến mới, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Nga Maria Zakharova tuyên bố châu Âu không còn quyền tham gia đàm phán về Ukraine do từng 'phản bội' Matxcơva và không thực hiện các thỏa thuận Minsk, làm phức tạp thêm bức tranh ngoại giao. Xung đột này tiếp tục định hình lại quan hệ quốc tế, với những hệ lụy sâu rộng cho an ninh toàn cầu.
