Mỹ - Israel 'lợi bất cập hại' khi tiêu diệt loạt lãnh đạo cấp cao Iran
Chiến thuật ám sát các lãnh đạo cấp cao của Iran do Mỹ và Israel thực hiện đang dấy lên lo ngại về những hệ lụy khó lường. Chuyên gia nhận định sự ra đi của nhân vật tầm cỡ như ông Ali Larijani có thể đẩy xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran vào bế tắc sâu hơn, bởi ông vốn là cầu nối quan trọng giữa phe cứng rắn và ôn hòa trong nội bộ Tehran.
Israel ca ngợi kỳ tích, nhưng nghi vấn lớn dấy lên
Hôm 17/3, Israel đã ca ngợi việc ám sát Ali Larijani – Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran – như một kỳ tích về tình báo và sức mạnh quân sự. Tuy nhiên, theo New York Times, cái chết của ông Larijani làm dấy lên một nghi vấn lớn: Liệu Israel ráo riết hạ sát hàng loạt lãnh đạo Iran vì đó là con đường ngắn nhất để đạt mục tiêu quân sự, hay đơn giản chỉ vì họ có thể làm thế?
Cách tiếp cận này ẩn chứa rủi ro theo cách khó lường, đặc biệt có nguy cơ khiến Mỹ và Israel khó tìm lối thoát trong cuộc chiến kéo dài. Một số nhà phân tích Israel cho rằng chiến thuật này có thể làm suy yếu Iran, buộc nước này phải thỏa hiệp về tham vọng hạt nhân và tên lửa đạn đạo. Sima Shine, cựu sĩ quan Mossad, lấy ví dụ sau vụ ám sát ông Hassan Nasrallah, lực lượng Hezbollah đã đồng ý ngừng bắn với Israel vào cuối năm 2024.
Mất đi người tạo đồng thuận, phe cứng rắn lên ngôi
Tuy nhiên, ông Larijani lại thuộc tầm cao khác. Là “kiến trúc sư” chủ chốt trong chiến lược quân sự và ngoại giao của Iran kể từ khi xung đột nổ ra hôm 28/2, ông là một trong những tiếng nói sắc sảo và quyền lực nhất trong hệ thống chính trị Iran. Hamidreza Azizi, nghiên cứu viên tại Viện Nghiên cứu Quốc tế và An ninh Đức, cho biết cái chết của ông Larijani sẽ có tác động ngay lập tức nhưng không đáng kể tới kế hoạch tác chiến của Iran, song nỗ lực chính trị sẽ phức tạp hơn nhiều.
Ông Azizi nhấn mạnh: “Iran tồn tại ngay cả khi mất đi những cá nhân xuất chúng, nhưng những nhân vật có kinh nghiệm đa dạng như vậy không dễ thay thế”. Ông cho rằng một người theo đường lối ôn hòa như Tổng thống Masoud Pezeshkian sẽ không thể tập hợp được liên minh đàm phán chấm dứt chiến sự. Chỉ nhân vật tầm cỡ như ông Larijani mới có thể thuyết phục các phe phái cùng tham gia và tìm cách đạt thỏa thuận.
Trita Parsi, nhà phân tích tại Viện Quincy, đồng tình: “Ông Larijani không nhất thiết là người ra quyết định, mà là người tạo đồng thuận chính trong hệ thống đó”. Ông Parsi nói thêm rằng vụ ám sát có thể bịt lối thoát của Mỹ, hoặc khả năng tìm người đủ sức thuyết phục nội bộ Iran chấp nhận ngồi vào bàn đàm phán.
Hôm 16/3, truyền thông Iran đưa tin Mohsen Rezaei – 71 tuổi, cựu chỉ huy IRGC – đã nghỉ hưu nhưng quay trở lại làm cố vấn quân sự cấp cao cho ông Mojtaba Khamenei. Ông Azizi cho rằng đây là dấu hiệu cho thấy Iran đang dần phụ thuộc vào thế hệ từng tham chiến với Iraq, ngày càng đanh thép hơn và thiếu đi tiếng nói thực dụng như ông Larijani.
Chiến thuật triệt hạ đầu não và những giới hạn
Ngay cả các chuyên gia Israel cũng cảnh báo việc ám sát lãnh đạo cấp cao của Iran như ông Larijani có thể phản tác dụng, tùy thuộc vào người kế nhiệm. Bà Shine cho biết ông Larijani nổi tiếng là người thực dụng, có khả năng kết nối với cả nhóm ôn hòa lẫn cứng rắn. Do đó, sự ra đi của ông củng cố vị thế của những người theo đường lối cứng rắn như người đứng đầu Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) và Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf.
“Chính họ mới là người trực tiếp tiến hành chiến sự. IRGC càng vững mạnh đồng nghĩa chiến sự càng tiếp diễn, và Iran sẽ đưa ra những yêu cầu Mỹ và Israel không thể chấp nhận được”, bà Shine nói.
Danny Citrinowicz, người từng đứng đầu bộ phận Iran thuộc tình báo quân đội Israel, nhận định: “Chiến thuật triệt hạ đầu não luôn có những giới hạn. Tôi cho rằng chúng ta chưa chạm tới giới hạn của Iran, tới mức nước này không thể tìm kiếm nhân tố thay thế đủ sức tiếp quản vị trí của những người vừa bị xóa sổ”.
Ông lưu ý Israel đã tiêu diệt gần như toàn bộ thủ lĩnh của Hamas và Hezbollah, nhưng cả hai tổ chức này vẫn hoạt động, dù suy yếu đáng kể. “Không phải tôi cho rằng triệt hạ đầu não không quan trọng. Nhưng chúng ta không thể xây dựng cả một chiến lược chỉ dựa trên duy nhất quân bài đó”, ông nói thêm.
Cảnh báo về ngưỡng cửa hỗn chiến
Ami Ayalon, cựu Tư lệnh cơ quan an ninh nội địa và hải quân Israel, nhấn mạnh: “Sự tôn trọng cần thiết với những ẩn số – như những hệ lụy ngoài ý muốn – là lý do để chúng ta không nên quá lạm dụng các đòn ám sát mục tiêu”. Ông Ayalon nhớ lại việc từng cảnh báo Mỹ về hệ quả khi can thiệp quân sự ở Iraq năm 2003.
“Chúng ta đang ở rất, rất gần ngưỡng cửa hỗn chiến không chỉ tại Iran, mà trên khắp Trung Đông”, ông Ayalon nói. Ông chỉ trích Mỹ và Israel vì không xây dựng và giải thích rõ những mục tiêu chiến sự khả thi. “Trong cờ vua, chỉ có những kẻ chơi cờ hạng bét mới nghĩ chỉ cần chiếu chết quân Vua là thắng. Còn trong cuộc chiến về hệ tư tưởng, mọi quân cờ trên chiến trường đều đóng vai trò chủ chốt”, ông kết luận.
Trong bối cảnh này, Iran đã phóng tên lửa báo thù dữ dội về phía Tel Aviv, và Đại tướng Ali Abdollahi tuyên bố sẽ có những bất ngờ dành cho Mỹ. Tình hình cho thấy xung đột có nguy cơ leo thang, với những hậu quả khó đoán định cho toàn khu vực Trung Đông.
