Mỹ - Iran: Ngừng bắn vẫn được duy trì dù đàm phán đổ vỡ, chiến tranh leo thang không còn lợi ích
Bằng việc đồng ý ngừng bắn và bước vào bàn đàm phán, cả Mỹ và Iran ít nhiều đã thừa nhận rằng họ không thể đạt được toàn bộ mục tiêu thông qua chiến tranh. Tuy nhiên, “hòa” không phải là một trạng thái tuyệt đối, mà tồn tại trên nhiều cấp độ khác nhau giữa thắng và thua. Chính vì vậy, cách thức vận hành của giai đoạn hậu xung đột, đặc biệt là việc liệu lệnh ngừng bắn có được duy trì hay không, trở thành yếu tố then chốt.
Đàm phán thất bại nhưng không dẫn đến chiến tranh mới
Như rất nhiều dự báo trước đó, với khoảng cách rất lớn từ yêu sách của cả hai bên, cuộc đàm phán tại Pakistan đã đổ vỡ. Nhưng thất bại này không đồng nghĩa với việc hai bên quay lại chiến tranh diện rộng. Ngược lại, cả Washington và Tehran đều hiểu rằng một sự leo thang mới sẽ đẩy họ trở lại chính “địa ngục” vừa thoát ra: chi phí tiếp tục tăng trong khi lợi ích ngày càng thu hẹp, và các lựa chọn chiến lược trở nên tồi tệ hơn.
Trong bối cảnh đó, các động thái gây sức ép mới nhất của ông Trump như kế hoạch phong tỏa eo biển Hormuz có thể được xem là nỗ lực nhằm cải thiện vị thế đàm phán, hơn là tín hiệu cho một cuộc chiến mới. Tuy nhiên, theo CNN, nhiều ý kiến cho rằng chiến lược này phản ánh sự thiếu nhất quán của Nhà Trắng, khi mục tiêu chiến tranh thay đổi liên tục, đi kèm với các tuyên bố cứng rắn rồi lại xuống thang. Điều này càng củng cố nhận định rằng ưu tiên thực tế của Washington vẫn là kiểm soát xung đột, thay vì mở rộng nó.
Trò chơi đấu giá đồng USD và giai đoạn kết thúc chiến tranh
Chiến tranh thường trải qua ba giai đoạn: mở đầu, trung kỳ và kết thúc. Giống như trong cờ vua, giai đoạn mở đầu là lúc các lực lượng được triển khai và hai bên bắt đầu giao chiến. Nếu không bên nào giành được chiến thắng nhanh chóng, xung đột sẽ chuyển sang giai đoạn trung kỳ - khi hai bên đối đầu trực diện, tìm cách buộc đối phương đầu hàng. Khi các xu hướng chiến trường trở nên rõ ràng, hình hài của một kết cục hợp lý dần xuất hiện, và chiến tranh bước vào “giai đoạn kết thúc”, nơi các chi tiết của một thỏa thuận cuối cùng được định hình.
Thỏa thuận ngừng bắn nhiều khả năng sẽ được duy trì, cũng chính vì lý do nó được chấp thuận ngay từ đầu: cả hai phía đều đã chịu tổn thất và sẽ còn chịu tổn thất nặng nề hơn nếu chiến tranh leo thang thay vì kết thúc, theo Gideon Rose, học giả cao cấp tại Council on Foreign Relations.
Tại Iran, giai đoạn kết thúc bắt đầu khi ông Trump đưa ra lời đe dọa về “sự hủy diệt quy mô lớn” nếu Tehran không mở lại eo biển Hormuz, và sẽ tiếp tục cho đến khi các bên đạt được một thỏa thuận ổn định chấm dứt xung đột. Chính quyền Trump khởi động cuộc chiến với niềm tin rằng xung đột sẽ diễn ra nhanh và ít tốn kém, đồng thời Iran sẽ không thể hoặc không muốn đáp trả hiệu quả. Cả hai giả định này đều không trở thành hiện thực.
Thỏa hiệp và trì hoãn trong bối cảnh hiện nay
Ông Gideon Rose nhận xét, nếu có sự khéo léo về ngoại giao, các cuộc đàm phán này thậm chí có thể đặt nền móng cho một cấu trúc an ninh khu vực bền vững. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, kỳ vọng quá cao là điều không thực tế. Ông cho rằng kịch bản khả dĩ hơn là một sự pha trộn giữa thỏa hiệp và trì hoãn, đủ để khôi phục phần nào hoạt động kinh tế bình thường tại khu vực Vịnh, trong khi những vấn đề gai góc nhất vẫn bị bỏ ngỏ.
Khi bụi chiến tranh lắng xuống, Iran nhiều khả năng vẫn giữ được năng lực cho một chương trình hạt nhân nhất định, trong khi Mỹ có thể giành được một số giới hạn đối với chương trình này. Một phần các lệnh trừng phạt đối với Iran sẽ được dỡ bỏ, trong khi các biện pháp khác có thể vẫn duy trì. Hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz nhiều khả năng sẽ được khôi phục.
Yếu tố Israel và bài toán chính trị của Washington
Yếu tố Israel sẽ khiến tình hình phức tạp hơn đáng kể, bởi lợi ích của Israel và Mỹ không hoàn toàn đồng nhất. Iran sẽ tìm cách đưa Israel vào khuôn khổ của thỏa thuận, trong khi Israel lại muốn duy trì quyền tự do hành động quân sự tại Lebanon và các khu vực khác.
Đối với Tổng thống Donald Trump, đây không chỉ là bài toán đối ngoại mà còn là phép thử chính trị trong nước. Một cuộc chiến kéo dài và tốn kém có thể gây tổn hại nghiêm trọng đến vị thế của đảng Cộng hòa, đặc biệt trước thềm bầu cử giữa kỳ. Trong bối cảnh đó, duy trì ngừng bắn và ổn định giá năng lượng trở thành ưu tiên thực tế hơn so với việc theo đuổi một chiến thắng quân sự tuyệt đối.
Dù có thể đạt được một số thỏa thuận kỹ thuật, những bất đồng cốt lõi giữa Mỹ và Iran vẫn chưa được giải quyết. Điều này đồng nghĩa với việc xung đột khó có thể chấm dứt hoàn toàn, mà nhiều khả năng sẽ chuyển sang một hình thái khác: cạnh tranh dưới ngưỡng chiến tranh. Lệnh ngừng bắn có thể không phải là dấu hiệu của hòa bình, mà là lựa chọn ít tệ nhất - một trạng thái mà cả Mỹ và Iran buộc phải duy trì khi chiến tranh không còn mang lại lợi ích tương xứng.
