Canh bạc phong tỏa Iran của ông Trump: Chiến lược kinh tế hay cái bẫy chính trị?
Quyết định chuyển từ chiến tranh quân sự sang chiến tranh kinh tế của Tổng thống Mỹ Donald Trump, với việc phong tỏa các tuyến hàng hải và cảng biển của Iran, được xem là nỗ lực nhằm kết thúc xung đột mà không cần phát động thêm chiến dịch tấn công quân sự. Trọng tâm của chiến lược này dựa trên niềm tin rằng nếu Iran bị chặn xuất khẩu dầu và nhập khẩu hàng hóa thiết yếu, nền kinh tế nước này sẽ nhanh chóng rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng, dẫn đến thiếu hụt lương thực, siêu lạm phát và hệ thống ngân hàng tê liệt. Khi đó, Tehran buộc phải chấp nhận các điều kiện của Washington để chấm dứt chiến tranh.
Hậu quả của gần 50 ngày chiến sự và canh bạc tất tay
Sau gần 50 ngày chiến sự quanh Iran, hàng nghìn cuộc tấn công đã lan rộng vượt biên giới, phá hủy từ căn cứ quân sự, hạ tầng năng lượng đến khu dân cư, khiến hàng chục nghìn người thương vong và đẩy cả khu vực vào khủng hoảng an ninh - năng lượng chưa từng có tiền lệ. Trên lý thuyết, phong tỏa kinh tế có thể là một "canh bạc hợp lý" vì một nền kinh tế vốn đã bị tàn phá bởi các lệnh trừng phạt có thể sụp đổ nhanh hơn nếu bị siết thêm ở điểm nghẽn sinh tử. Tuy nhiên, sự lạc quan ngày càng gia tăng trong giới chức Mỹ rằng phong tỏa có thể "bẻ gãy" Iran lại dựa trên một giả định từng nhiều lần khiến Washington thất bại ở Trung Đông, cho rằng đối thủ sẽ phản ứng theo logic mà Mỹ coi là hợp lý.
Thực tế lịch sử cho thấy các đối thủ của Mỹ, từ Iraq, Afghanistan, Nga cho tới Libya, thường không hành động theo cách Washington dự đoán về lợi ích quốc gia của họ. Kỳ vọng của kế hoạch này là Tehran sẽ nhượng bộ trước áp lực để giảm thiểu hậu quả kinh tế. Đồng thời, Washington cũng ngầm hy vọng điều kiện kinh tế suy thoái sẽ kích hoạt bất ổn nội bộ, tạo sức ép chính trị lên bộ máy cầm quyền. Nhưng khả năng giới lãnh đạo Iran nhìn nhận theo cách đó vẫn là một dấu hỏi lớn, vì bộ máy cầm quyền vẫn trụ vững ngay cả khi nhiều nhân vật cấp cao bị loại bỏ trong chiến tranh.
Phong tỏa có thể giáng đòn nhanh vào kinh tế Iran
Giống nhiều quyết định thời chiến khác của ông Trump, kế hoạch phong tỏa ban đầu bị đánh giá là thiếu chuẩn bị và ít được giải thích rõ ràng với công chúng Mỹ. Tuy vậy, về mặt quân sự, đây vẫn là một chiến dịch khả thi vì Hải quân Mỹ có đủ năng lực hiện diện trong khu vực và Washington có kinh nghiệm lâu dài trong việc thực thi các lệnh phong tỏa hàng hải. Một phân tích của Tổ chức Bảo vệ Dân chủ (FDD) cho rằng một lực lượng phong tỏa do Mỹ dẫn đầu ngoài eo biển Hormuz, kết hợp với không quân và lực lượng mặt đất, có thể mang lại hiệu quả đáng kể.
Theo phân tích này, hơn 90% trong tổng kim ngạch thương mại 109,7 tỷ USD của Iran đi qua tuyến hàng hải chiến lược này. Nếu bị cắt đứt, xuất khẩu dầu có thể đình trệ nhanh chóng, gây áp lực lạm phát và khủng hoảng tiền tệ chỉ trong vài ngày. Thậm chí, Iran có thể buộc phải dừng sản xuất dầu trong vài tuần do không còn khả năng lưu trữ và xuất khẩu. Tuy nhiên, chiến lược phong tỏa cũng buộc Iran phải cân nhắc các phản ứng rủi ro cao, như gia tăng căng thẳng với các đồng minh của Mỹ tại vùng Vịnh hoặc kích hoạt lực lượng Houthi tại Yemen nhằm phong tỏa tuyến vận tải thay thế qua Biển Đỏ.
Hy vọng từ Washington và câu hỏi bỏ ngỏ
Nhà Trắng vẫn tỏ ra lạc quan rằng phong tỏa có thể mở đường cho một vòng đàm phán mới với Iran, sau khi vòng thương lượng gần đây không đạt kết quả. Tuy nhiên, chính quyền Mỹ vẫn tiếp tục nhấn mạnh rằng Tehran đang "cần thỏa thuận hơn bao giờ hết" - một cách nhìn bị nhiều nhà quan sát cho là thiếu bằng chứng thực tế, khi các lập trường giữa hai bên vẫn rất xa nhau. Washington muốn Iran từ bỏ hoàn toàn tham vọng hạt nhân, hạn chế năng lực tên lửa và chấm dứt hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm, trong khi Tehran yêu cầu được bồi thường chiến tranh và duy trì quyền làm giàu uranium.
Dù vậy, một số khoảng giao thoa vẫn tồn tại, như thông tin rằng Mỹ từng đề xuất phương án tạm dừng làm giàu uranium trong 20 năm, trong khi Iran chỉ chấp nhận 5 năm. Song tiến trình này, nếu có, sẽ đòi hỏi thời gian dài, đàm phán kỹ thuật phức tạp và mức độ kiên nhẫn mà chính sách đối ngoại của Washington hiện chưa thể hiện rõ. Vì vậy, câu hỏi quan trọng nhất về "canh bạc phong tỏa Iran" không chỉ là điều gì xảy ra nếu nó thất bại, mà là điều gì sẽ xảy ra nếu nó thành công, với nguy cơ leo thang xung đột và tác động đến kinh tế toàn cầu.
