Dự thảo Luật Đất đai sửa đổi đang gây tranh luận khi đề xuất bỏ quy định bắt buộc công chứng, chứng thực đối với các giao dịch về quyền sử dụng đất. Nhiều chuyên gia cho rằng việc này có thể giảm thủ tục nhưng tiềm ẩn rủi ro pháp lý lớn cho người dân.
Điểm mới của dự thảo luật Đất đai sửa đổi
Theo điều 27 của dự thảo, điều kiện thực hiện các quyền chuyển đổi, chuyển nhượng, cho thuê, thừa kế, tặng cho, thế chấp và góp vốn bằng quyền sử dụng đất không còn yêu cầu hợp đồng, văn bản phải được công chứng hoặc chứng thực. Thay vào đó, dự thảo chỉ quy định người sử dụng đất phải có giấy chứng nhận, đất không tranh chấp, không bị kê biên, còn thời hạn sử dụng và không bị áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời. Mục tiêu là cắt giảm thủ tục hành chính, giảm chi phí và thời gian cho xã hội.
Công chứng giúp người dân tránh rủi ro
Ông Nguyễn Hồ Phương Vinh, Trưởng phòng Công chứng số 1 TP.HCM, cho biết công chứng không chỉ là thủ tục xác nhận chữ ký. Theo ông, công chứng viên kiểm tra năng lực hành vi dân sự, đánh giá sự tự nguyện của các bên, phát hiện dấu hiệu ép buộc, lừa dối. Điều này đặc biệt quan trọng để bảo vệ người cao tuổi, người thiếu hiểu biết pháp luật. Ông Vinh nhấn mạnh: "Công chứng còn giúp thẩm định tình trạng pháp lý tài sản, ngăn ngừa lừa đảo, giả mạo giấy tờ hay bán đất cho nhiều người." Theo điều 6 Luật Công chứng, văn bản công chứng có giá trị chứng cứ trước tòa và được lưu giữ ít nhất 30 năm. Công chứng viên chịu trách nhiệm cá nhân và tổ chức hành nghề phải mua bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp để bồi thường nếu có lỗi.
Cần làm rõ quy trình nào gây mất thời gian, tiền bạc
Bà Trần Thị Hằng, Phó ban chuyên môn Hiệp hội Công chứng viên Việt Nam, nhận định: "Việc dự thảo không còn quy định công chứng bắt buộc không đồng nghĩa với việc Nhà nước đã quyết định bãi bỏ. Đây mới là dự thảo, cần xem xét tổng thể với bộ luật Dân sự và luật Công chứng." Bà Hằng cho rằng điểm nghẽn thực sự không phải ở công chứng. "Người dân thường không mất nhiều thời gian ở khâu công chứng, chứng thực mà chủ yếu bị kéo dài ở khâu đăng ký biến động đất đai, thủ tục cấp giấy chứng nhận." Bà dẫn chứng: một hợp đồng chuyển nhượng thông thường, nếu hồ sơ đầy đủ, công chứng chỉ mất 30 phút đến vài giờ, trường hợp phức tạp cũng chỉ khoảng một ngày làm việc. "Nếu mục tiêu là rút ngắn thời gian, tập trung vào công chứng có thể chưa giải quyết đúng nguyên nhân gây chậm trễ," bà Hằng nói thêm.
Không công chứng, xảy ra thiệt hại ai bồi thường?
Luật sư Đỗ Thị Phương Thảo, Công ty luật TNHH Hải Hội An, đánh giá mục tiêu giảm thời gian và chi phí là đúng đắn. Tuy nhiên, bà cảnh báo: "Một chính sách thành công phải vừa giảm chi phí tuân thủ, vừa không làm gia tăng chi phí xã hội do tranh chấp, khiếu kiện." Nhiều người cho rằng khi cơ sở dữ liệu đất đai và dân cư hoàn thiện thì công chứng không cần thiết. Nhưng luật sư Thảo phân tích: "Cơ sở dữ liệu chỉ ghi nhận thông tin, không thể xác định người ký hợp đồng có bị ép buộc, có minh mẫn hay đúng là người có quyền định đoạt. Đây là khoảng trống mà công chứng đang thực hiện như cơ chế phòng ngừa tranh chấp." Bà nhấn mạnh: nếu bỏ công chứng bắt buộc, cơ quan đăng ký chỉ xác nhận hồ sơ hành chính mà không chịu trách nhiệm bồi thường, nguy cơ tranh chấp tăng cao. "Khi xảy ra lừa đảo hay giao dịch bị tòa tuyên vô hiệu, khoản chi phí nhỏ tiết kiệm ban đầu sẽ biến thành tổn thất lớn vì kiện tụng kéo dài." Luật sư Thảo đề xuất: "Thay vì bãi bỏ cơ chế phòng ngừa rủi ro hiệu quả, giải pháp phù hợp là đẩy mạnh chuyển đổi số trong công chứng và tập trung cải cách thủ tục đăng ký đất đai."
