Hôm qua, giá dầu Brent và WTI tiếp tục tăng thêm hơn 2%, lần lượt đạt mức 86,02 và 80,78 USD/thùng, khi nguy cơ xung đột tại Iran lan rộng và đặt eo biển Hormuz vào rủi ro không còn là eo biển mở như trước khi cuộc chiến nổ ra.
Nguy cơ xung đột lan rộng
Theo CNN ngày 17.7, Qatar, Kuwait và Jordan đã bị Iran tấn công, và Tehran tuyên bố tập kích các cơ sở của quân đội Mỹ ở Bahrain, Oman và Syria. Iran cũng thông báo một số cây cầu ở miền nam nước này bị đánh phá trong đợt tấn công mới nhất của Mỹ, nằm trên các tuyến đường kết nối với thành phố Bandar Abbas ven biển Hormuz.
TS Ian Bremmer, nhà khoa học chính trị và Chủ tịch Eurasia Group (Mỹ), nhận định rủi ro cuộc chiến có thể lan rộng. Ông cho rằng Mỹ tiếp tục tấn công cơ sở hạ tầng dân sự và năng lượng của Iran, phản ứng của Tehran sẽ không dừng lại ở các tàu chở dầu và căn cứ Mỹ trong khu vực. Iran có thể mở rộng tấn công đến cơ sở hạ tầng năng lượng của các quốc gia vùng Vịnh, dẫn đến đáp trả quân sự từ các nước lân cận. Khi xung đột lan rộng, Tehran có thể thúc đẩy lực lượng Houthi ở Yemen tấn công cơ sở hạ tầng năng lượng của Ả Rập Xê Út tại Yanbu hoặc đường ống Đông - Tây, thậm chí phong tỏa eo biển Bab al-Mandab, khiến thêm 4 - 5 triệu thùng dầu mỗi ngày qua vùng biển này bị khóa van.
Eo biển Hormuz lại bị phong tỏa
TS Bremmer cho rằng Tổng thống Mỹ Donald Trump không muốn cuộc chiến kéo dài, nhưng sau một thời gian bản ghi nhớ với Iran được ký kết, ông dường như cho rằng tình trạng này có thể dẫn đến lệnh ngừng bắn bất lợi cho Mỹ. Ông Trump có thể tính đến giải pháp khiến Iran nhượng bộ, vì ông đã chấp nhận đảng Cộng hòa đối mặt kết quả tồi tệ trong bầu cử giữa kỳ. TS Bremmer nhận định: “Tổng thống Trump quan tâm di sản của ông hơn là vị thế đa số của đảng Cộng hòa ở Hạ viện.” Mỹ thiệt hại không quá lớn nhờ dự trữ xăng dầu ở mức cao, cho phép ông Trump duy trì chiến dịch tấn công hiện tại trong một thời gian.
Trước khi tái bùng phát chiến sự, lưu lượng tàu chở dầu qua Hormuz dần phục hồi tương đương khoảng 25% so với mức trước chiến sự Iran nổ ra ngày 28.2. Trong 48 giờ sau khi chiến sự tái bùng phát, con số này giảm xuống dưới 15%.
Bài toán của Iran
TS Bremmer chia sẻ: “Như tôi đã nói vào thời điểm bản ghi nhớ giữa Mỹ và Iran được ký kết hồi cuối tháng 6, thỏa thuận này không giải quyết vấn đề ở trung tâm của cuộc xung đột: Iran có bao nhiêu quyền lực đối với eo biển Hormuz. Hai bên đồng ý chấm dứt các cuộc phong tỏa kép và ngừng nổ súng, nhưng lập trường của họ không thay đổi.” Thỏa thuận đổ vỡ, bất đồng về Hormuz xuất hiện trở lại.
Theo ông Bremmer, Tehran xem sự mơ hồ trên là sự công nhận ngầm về quyền lực của Iran đối với tuyến hàng hải qua eo biển, nhưng Washington và các quốc gia vùng Vịnh không công nhận. Các tàu tiếp tục sử dụng tuyến đường phía nam Oman do Mỹ hỗ trợ, bỏ qua hành lang phía bắc do Iran kiểm soát. Các tài sản bị đóng băng của Iran không được giải tỏa. Iran cho rằng đã tôn trọng thỏa thuận nhưng không nhận được gì, nên từ tuần trước bắt đầu tấn công tàu đi qua tuyến đường Oman. Mỹ đình chỉ việc rút lệnh trừng phạt dầu mỏ, tiến hành không kích quy mô ngày càng tăng, và Tổng thống Donald Trump ra lệnh tái phong tỏa các cảng biển Iran. Eo biển Hormuz bị đóng cửa trở lại.
TS Bremmer nhấn mạnh: “Tehran chỉ cần cảnh báo việc di chuyển qua Hormuz là nguy hiểm thì đủ khiến các thủy thủ đoàn bất động và các công ty bảo hiểm giải trừ trách nhiệm thì eo biển ngưng trệ.” Iran có đủ tên lửa chống hạm và máy bay không người lái để làm điều đó lâu dài. “Không quan trọng lắm liệu hải quân Mỹ có sẵn sàng hộ tống các tàu chở dầu đi qua hay không; hầu hết các chủ hàng sẽ không đi qua nếu không có sự đồng ý của Iran.”
Ông cho rằng Tehran theo đuổi không phải tài sản bị đóng băng hay nới lỏng trừng phạt, mà là sự kiểm soát và kiếm tiền vĩnh viễn, được thể chế hóa đối với Hormuz. Eo biển Hormuz là nền tảng vị thế chiến lược của Iran, giúp nước này có đòn bẩy và khả năng răn đe lớn hơn so với chương trình hạt nhân hay các lực lượng vũ trang thân hữu.
Những gì đang diễn ra có thể đi đến việc Iran thể chế hóa sự kiểm soát đối với eo biển Hormuz, phỏng theo vai trò của Thổ Nhĩ Kỳ ở Dardanelles hoặc vai trò của Malaysia và Singapore ở Malacca. Theo cấu trúc này, một quỹ tập thể do các quốc gia vùng Vịnh chi trả sẽ chính thức hóa vai trò quản lý của Iran đối với tuyến hàng hải qua Hormuz. Đây cũng là điều Oman theo đuổi trong những tháng qua. Tổng thống Trump gần như sẽ không ký vào thỏa thuận nào cho phép Iran đạt mục tiêu trên, vì như thế chẳng khác nào là một phần thưởng cho Tehran. Ngược lại, Tehran dường như muốn nhiều hơn một khoản phí quản lý danh nghĩa và một ghế trong một quỹ tập thể.
“Có thể sẽ mất một cuộc phong tỏa kép lâu hơn và nặng nề hơn, hoặc một vòng leo thang xung đột, trước khi họ sẵn sàng đạt được thỏa hiệp đó”, TS Bremmer nhận định và dự báo: “Dù thế nào đi nữa, eo biển Hormuz trước chiến tranh, với cơ chế mở, có lẽ đã biến mất vĩnh viễn. Bất cứ điều gì xuất hiện để thay thế nó sẽ phản ánh sự cân bằng quyền lực mới và gây tranh cãi trong hàng hải. Mỹ không thích điều đó, nhưng họ sẽ không có nhiều lựa chọn ngoài việc chấp nhận.”
