Tính đến năm 2025, Việt Nam đã duy trì xuất siêu liên tiếp trong 10 năm, với mức xuất siêu năm 2025 đạt trên 20 tỷ USD. Tuy nhiên, 5 tháng đầu năm 2026, cán cân thương mại đảo chiều khi nhập siêu gần 14 tỷ USD, gây nhiều băn khoăn về khả năng duy trì thặng dư thương mại.
Thách thức phức tạp, đa chiều hơn
Trao đổi với Thanh Niên, ông Trần Thanh Hải, Phó cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương), nhận định triển vọng xuất nhập khẩu các tháng cuối năm phụ thuộc lớn vào kinh tế thế giới, địa chính trị, giá năng lượng và đàm phán thương mại. Đặc biệt, tiến trình đàm phán thuế quan với Mỹ sẽ ảnh hưởng đáng kể đến xuất khẩu Việt Nam.
Theo tiến sĩ kinh tế Lê Bá Chí Nhân, nửa cuối năm 2026, xuất khẩu vẫn có cơ hội nhưng thách thức trở nên phức tạp và đa chiều hơn. Khó khăn lớn nhất là sự suy giảm và phân hóa nhu cầu tại các thị trường chủ lực như Mỹ, EU, Trung Quốc, Nhật Bản. Kinh tế thế giới tăng trưởng chậm, lạm phát dai dẳng khiến người tiêu dùng cắt giảm chi tiêu cho hàng phi thiết yếu như dệt may, da giày, đồ gỗ, điện tử tiêu dùng – những ngành chiếm tỷ trọng lớn trong xuất khẩu Việt Nam.
Bên cạnh đó, xu hướng bảo hộ thương mại và hàng rào phi thuế quan gia tăng mạnh. Các nước phát triển sử dụng tiêu chuẩn môi trường (CBAM của EU), lao động, truy xuất nguồn gốc và quy tắc xuất xứ để hạn chế nhập khẩu. Doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là nhỏ và vừa, gặp khó khăn trong việc đáp ứng các tiêu chuẩn này. Ông Nhân cũng đề cập rủi ro địa chính trị và chi phí logistics tăng cao, như biến động Biển Đỏ, giá năng lượng và cước vận tải biển, làm bào mòn lợi nhuận xuất khẩu.
Cạnh tranh quốc tế đang chuyển dịch từ cạnh tranh giá thành sang cạnh tranh về công nghệ, xanh hóa và phát triển bền vững. Các thị trường lớn yêu cầu sản phẩm giảm phát thải carbon, sử dụng năng lượng sạch và tuân thủ ESG. Đây là thách thức dài hạn, đòi hỏi doanh nghiệp Việt Nam chuyển đổi số, đầu tư công nghệ và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Tiền đề cho xuất khẩu tăng tốc
Theo ông Nhân, nhập khẩu mạnh nửa đầu năm thường là tiền đề cho xuất khẩu tăng tốc các quý sau nhờ chu kỳ sản xuất. Nửa cuối năm cũng là mùa cao điểm mua sắm tại Mỹ và EU, tạo động lực quan trọng. Khả năng cải thiện cán cân thương mại trong nửa cuối năm khá cao, nhưng không nên kỳ vọng xuất siêu ở mức kỷ lục như các năm trước.
Kịch bản cơ sở là nhập siêu sẽ thu hẹp dần, có thể chuyển sang cân bằng hoặc xuất siêu nhẹ vào cuối năm. Dù kết quả không đạt xuất siêu lớn, điều đó chưa hẳn tiêu cực nếu nguyên nhân chính đến từ đầu tư sản xuất mạnh mẽ và nâng cấp năng lực công nghiệp. Ông Nhân nhấn mạnh: "Quan trọng hơn con số xuất siêu là chất lượng tăng trưởng thương mại: nâng cao giá trị gia tăng, tăng tỷ lệ nội địa hóa và củng cố vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu".
Ông Nguyễn Quang Huy, Giám đốc điều hành Khoa Tài chính - Ngân hàng (Trường đại học Nguyễn Trãi), phân tích rằng kinh nghiệm từ các năm 2024 và 2025 cho thấy nửa cuối năm thường là giai đoạn xuất khẩu tăng tốc mạnh nhờ sự phục hồi của các ngành hàng chủ lực như điện tử, máy tính, điện thoại, dệt may, da giày và đồ gỗ. Đây là cơ sở để kỳ vọng cán cân thương mại cải thiện.
Tuy nhiên, năm 2026 đối mặt với mức độ bất định cao hơn đáng kể. Mục tiêu phù hợp hiện nay là phấn đấu cải thiện dần cán cân thương mại trong nửa cuối năm, hướng tới duy trì thặng dư thương mại cho cả năm 2026.
Về giải pháp, ông Huy cho rằng cần nâng cao chất lượng công tác dự báo, phân tích và cảnh báo sớm thị trường quốc tế để hỗ trợ doanh nghiệp chủ động xây dựng phương án sản xuất, xuất khẩu. Đồng thời, đẩy mạnh xúc tiến thương mại, khai thác hiệu quả các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, mở rộng thị trường và hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn xanh, môi trường ngày càng khắt khe.
