Từ đầu năm đến nay, nhiều tháng liên tiếp Việt Nam rơi vào trạng thái nhập siêu. Theo số liệu từ Cục Thống kê (Bộ Tài chính), trong tháng 4 và tháng 5, mức nhập siêu lần lượt là 3,28 tỉ USD và 5,21 tỉ USD. Tính chung 5 tháng qua, Việt Nam nhập siêu tới 13,8 tỉ USD, trong khi cùng kỳ năm trước xuất siêu 5,1 tỉ USD.
Nguyên nhân chính dẫn đến nhập siêu
Ông Trần Thanh Hải, Phó cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương), chỉ ra rằng nguyên nhân trước hết là xung đột tại Trung Đông làm gián đoạn nguồn cung, đẩy giá năng lượng tăng cao, khiến nhập khẩu và nhập siêu nhóm năng lượng gia tăng. Bên cạnh đó, giá dầu tăng kéo theo giá các nguyên liệu đầu vào như hóa chất, chất dẻo, sắt thép tăng, làm mở rộng mức nhập siêu của các nhóm hàng này.
Ông Hải cũng cho biết: "Các doanh nghiệp FDI, đặc biệt trong lĩnh vực điện tử và linh kiện máy tính đẩy mạnh nhập khẩu nguyên liệu, linh kiện phục vụ sản xuất và tích trữ hàng tồn kho trước nguy cơ giá tiếp tục tăng. Đồng thời, giải ngân vốn FDI tích cực và nhu cầu đầu tư cho chuyển đổi số, khoa học - công nghệ gia tăng đã thúc đẩy nhập khẩu máy móc, thiết bị và linh kiện công nghệ cao".
Lãnh đạo Cục Xuất nhập khẩu còn đề cập rằng các ngành xuất khẩu chủ lực tạo thặng dư thương mại như dệt may, da giày, đồ gỗ, nông sản và thủy sản dù vẫn tăng trưởng nhưng gặp khó khăn.
Phân tích từ chuyên gia kinh tế
Tiến sĩ kinh tế Lê Bá Chí Nhân phân tích rằng việc chuyển từ trạng thái xuất siêu sang nhập siêu mạnh trong nửa đầu năm xuất phát từ ba nhóm nguyên nhân mang tính cấu trúc.
Thứ nhất, nhu cầu nhập khẩu tư liệu sản xuất tăng rất mạnh. Việt Nam vẫn là nền kinh tế có độ mở cao, khu vực công nghiệp chế biến, chế tạo - động lực tăng trưởng chính phụ thuộc lớn vào nguyên liệu, linh kiện và máy móc nhập khẩu. Khi dòng vốn FDI tiếp tục đổ vào (đặc biệt các dự án công nghệ cao, bán dẫn, điện tử), nhập khẩu thường dẫn trước xuất khẩu từ 3 đến 6 tháng do quy trình sản xuất và chu kỳ hoàn thành đơn hàng.
Thứ hai, doanh nghiệp đang chủ động tích trữ nguyên liệu trước rủi ro bên ngoài. Căng thẳng địa chính trị (Trung Đông, Nga - Ukraine), nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng, cùng xu hướng bảo hộ thương mại mới (Mỹ, EU) khiến các nhà xuất khẩu Việt Nam tăng dự trữ để đảm bảo liên tục sản xuất.
"Ngoài ra, giai đoạn triển khai mạnh của các dự án đầu tư quy mô lớn trong lĩnh vực hạ tầng, năng lượng tái tạo, công nghệ bán dẫn và chuyển đổi số đã kéo theo nhập khẩu thiết bị, dây chuyền công nghệ có giá trị rất cao. Nhóm hàng này mang tính chất đầu tư dài hạn, góp phần nâng cao năng lực sản xuất nội địa chứ không phải tiêu dùng cuối cùng", ông Nhân nói.
Khoản đầu tư cho tăng trưởng tương lai?
Theo ông Nguyễn Quang Huy, Giám đốc điều hành Khoa Tài chính - Ngân hàng (Trường đại học Nguyễn Trãi), mặt tích cực là cơ cấu nhập khẩu của Việt Nam hiện nay chủ yếu phục vụ sản xuất, xuất khẩu và đầu tư. Nếu nguồn nguyên liệu, máy móc và linh kiện nhập khẩu được chuyển hóa thành sản phẩm xuất khẩu có giá trị gia tăng cao trong những tháng tới, mức nhập siêu hiện nay có thể được xem là khoản đầu tư cho tăng trưởng tương lai.
Tuy nhiên, nhập siêu tăng mạnh và kéo dài cũng đặt ra một số vấn đề cần lưu ý. Điều này cho thấy mức độ phụ thuộc của nhiều ngành sản xuất vào nguồn nguyên liệu và linh kiện nhập khẩu còn khá lớn. Đây là điểm nghẽn lâu nay khi tỷ lệ nội địa hóa trong nhiều ngành công nghiệp chủ lực chưa đạt kỳ vọng.
Ngoài ra, nếu nhập siêu kéo dài trong khi xuất khẩu phục hồi chậm, áp lực đối với tỷ giá, cán cân thanh toán và thị trường ngoại hối có thể gia tăng. "Đáng quan tâm nhất không nằm ở nhập khẩu tăng, mà nằm ở khả năng hấp thụ của nền kinh tế và sức cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu. Nếu nhập khẩu tăng mạnh nhưng đầu ra xuất khẩu không cải thiện tương ứng, hiệu quả sử dụng nguồn lực sẽ bị ảnh hưởng", ông Huy nhấn mạnh.
Cho rằng nhập siêu gần 14 tỉ USD chưa phải tín hiệu "báo động đỏ" nếu tiếp tục phục vụ sản xuất và đầu tư, theo ông Nhân, cần nhìn nhận thận trọng, khoa học nhưng không hoang mang thái quá. Nhiều nền kinh tế công nghiệp hóa thành công (Hàn Quốc, Trung Quốc giai đoạn đầu) đều trải qua giai đoạn nhập siêu kéo dài để phục vụ công nghiệp hóa.
Tuy nhiên, đây chính là thời điểm then chốt để đẩy mạnh tái cơ cấu công nghiệp, nâng tỷ lệ nội địa hóa và xây dựng chuỗi cung ứng bền vững hơn.
Một số mặt hàng nhập siêu cao và mức nhập siêu trong 5 tháng đầu năm, gồm: điện tử, máy tính và linh kiện 32 tỉ USD; xăng dầu 4,3 tỉ USD; chất dẻo nguyên liệu 4,1 tỉ USD; than các loại 3,6 tỉ USD; dầu thô 2,9 tỉ USD; hóa chất 2,7 tỉ USD.
