Trong khi đường sản xuất từ mía trong nước tiêu thụ khó khăn, giá bán liên tục giảm, đường nhập lậu và đường "3 không" vẫn lưu thông rộng rãi trên thị trường. Thực tế, dù các hàng rào phòng vệ thương mại đã phát huy hiệu quả nhưng lượng đường nhập lậu vẫn liên tục thâm nhập thị trường khiến nhiều doanh nghiệp sản xuất rơi vào cảnh tiêu thụ khó khăn, tồn kho gia tăng và giá bán liên tục suy giảm.
Từ đường giá rẻ Thái Lan đến cuộc chiến chống lẩn tránh thuế
Trong nhiều năm, ngành mía đường Việt Nam chịu áp lực rất lớn từ đường nhập khẩu giá rẻ có xuất xứ từ Thái Lan. Trước thực trạng này, từ năm 2021, Bộ Công Thương đã áp dụng biện pháp chống bán phá giá và chống trợ cấp đối với một số sản phẩm đường mía nhập khẩu từ Thái Lan. Lượng đường nhập khẩu trực tiếp từ Thái Lan có giảm mạnh, tuy nhiên ngay sau đó, lượng đường nhập khẩu từ một số quốc gia ASEAN như Lào, Campuchia, Indonesia, Malaysia và Myanmar vào Việt Nam đã tăng bất thường.
Kết quả điều tra của cơ quan chức năng xác định có dấu hiệu lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại thông qua hoạt động chuyển tải hoặc thay đổi xuất xứ hàng hóa trước khi đưa vào Việt Nam. Để ngăn chặn tình trạng này, từ năm 2022, Bộ Công Thương tiếp tục áp dụng các rào cản thuế quan nghiêm ngặt đối với đường nhập khẩu từ 5 quốc gia nêu trên. Mới đây, cơ quan quản lý tiếp tục gia hạn các biện pháp này với mức thuế chống bán phá giá 42,99% và thuế chống trợ cấp 4,65% đối với đường có nguồn gốc từ Thái Lan.
Theo các chuyên gia, đây là bước đi cần thiết nhằm bảo đảm môi trường cạnh tranh công bằng cho ngành mía đường trong nước. Tuy nhiên, thực tế cho thấy những biện pháp này mới chỉ giải quyết được một phần bài toán. Theo báo cáo của Hiệp hội Mía đường Việt Nam (VSSA), trong nhiều tháng qua, tình hình tiêu thụ đường mía trong nước gặp nhiều khó khăn. Nguyên nhân là do nguồn cung hiện nay không chỉ đến từ sản lượng đường của niên vụ 2025-2026 mà còn đến từ lượng lớn đường nhập khẩu và đường nhập lậu tiếp tục được đưa vào thị trường.
Ông Nguyễn Văn Lộc, Chủ tịch VSSA, nhận định: Dù nhiều doanh nghiệp đã nỗ lực hạ giá bán và nâng cao chất lượng sản phẩm để đẩy mạnh tiêu thụ, giá đường trong nước hiện vẫn giảm xuống mức thấp nhất trong vòng 3 năm trở lại đây. Cụ thể, đường kính trắng đang giao dịch ở mức 16.300-16.600 đồng/kg, đường tinh luyện có giá 17.200-17.600 đồng/kg trong khi đường nhập lậu tại các tỉnh biên giới được bán ở mức 16.300 đồng/kg. Tại TPHCM, đường nhập lậu còn được rao bán rẻ hơn từ 100-200 đồng/kg so với mức giá tại Hà Nội. Mức giá này thấp hơn 15% so với đường của Trung Quốc, thấp hơn 65% so với đường Indonesia và thấp hơn đến 67% so với đường Philippines.
Không chỉ cạnh tranh về giá, đường nhập lậu còn được hỗ trợ bởi các hình thức kinh doanh bất hợp pháp như không xuất hóa đơn, thanh toán hoàn toàn bằng tiền mặt nhằm che giấu doanh thu và trốn thuế. Điều này khiến các doanh nghiệp sản xuất chính thức rơi vào thế bất lợi khi phải tuân thủ đầy đủ các nghĩa vụ thuế, kiểm định chất lượng và truy xuất nguồn gốc. Theo VSSA, lượng tiêu thụ đường sản xuất từ mía trong tháng 4 vừa qua cũng đã giảm xuống mức thấp nhất trong nhiều năm gần đây.
Những điểm nóng buôn lậu đường vẫn hoạt động
Mặc dù lực lượng chức năng liên tục triển khai các biện pháp kiểm tra, kiểm soát, hoạt động buôn lậu đường vẫn diễn biến phức tạp tại nhiều địa phương biên giới. Một trong những điểm nóng được ghi nhận là khu vực sông Sê Pôn, tuyến biên giới tự nhiên giữa Việt Nam và Lào đoạn qua khu vực Lao Bảo, tỉnh Quảng Trị.
Trong tháng 4 vừa qua, Hiệp hội Mía đường Việt Nam phối hợp với một số cơ quan báo chí khảo sát thực tế tại khu vực này. Kết quả khảo sát cho thấy tại khu vực Dansavanh của Lào, cách cửa khẩu quốc tế Lao Bảo khoảng 3km, lượng đường tập kết thường xuyên dao động từ 3.000-5.000 tấn. Từ đây, các đối tượng tổ chức vận chuyển theo hình thức nhỏ lẻ nhưng liên tục vào Việt Nam nhằm tránh sự phát hiện của cơ quan chức năng. Các đối tượng sử dụng hàng trăm chiếc đò ngang trên sông Sê Pôn. Mỗi chuyến vận chuyển từ 3-5 tấn đường, lợi dụng đêm tối hoặc thời điểm giao ca của lực lượng tuần tra để vượt biên.
Sau khi vào nội địa, đường lậu được tập kết tại nhà dân hoặc các điểm trung chuyển gần biên giới trước khi được vận chuyển bằng xe máy, xe tải nhỏ hoặc trà trộn vào xe khách để đưa đi tiêu thụ. Tại riêng khu vực Lao Bảo hiện tồn tại khoảng 15 kho chứa tạm được dựng bằng tôn với khả năng lưu trữ từ 2 đến 5 tấn đường mỗi kho.
Theo ghi nhận của đoàn khảo sát, các đối tượng buôn lậu tổ chức hệ thống cảnh giới nhiều lớp, theo dõi sát mọi hoạt động của lực lượng chức năng. Khi phát hiện có dấu hiệu kiểm tra, các đầu nậu lập tức thay đổi tuyến đường hoặc tạm dừng vận chuyển. Điều này khiến công tác đấu tranh chống buôn lậu ngày càng khó khăn.
Không chỉ hoạt động tại khu vực biên giới, đường nhập lậu còn xuất hiện công khai trên mạng. Theo VSSA, nhiều tài khoản mạng xã hội vẫn thường xuyên rao bán các loại đường không rõ nguồn gốc xuất xứ với giá thấp hơn đáng kể so với sản phẩm chính ngạch.
Những năm gần đây, nhờ các biện pháp phòng vệ thương mại, nhiều vùng nguyên liệu mía đã bắt đầu phục hồi, giá thu mua mía được cải thiện, giúp nông dân yên tâm sản xuất hơn. Tuy vậy, theo dự báo của VSSA, tình trạng dư cung trên thị trường sẽ còn kéo dài trong tháng 6 và những tháng tiếp theo do tình trạng đường nhập lậu kéo dài. “Nếu các cơ quan quản lý không có biện pháp mạnh tay hơn đối với đường nhập lậu, đồng thời kiểm soát hiệu quả hoạt động mua bán không hóa đơn và trốn thuế, đường sản xuất từ mía trong nước sẽ ngày càng khó tìm đầu ra”, đại diện VSSA chia sẻ.
