Việt Nam sở hữu hệ thống hồ chứa dày đặc với khoảng 6.750 hồ thủy lợi và hơn 700 hồ thủy điện, tổng dung tích trên 50 tỷ mét khối, tạo ra khoảng 400.000-450.000 ha mặt nước. Đây là lợi thế to lớn để phát triển nuôi trồng thủy sản quy mô hàng hóa. Tuy nhiên, để biến lợi thế này thành động lực tăng trưởng, ngành hàng này vẫn phải vượt qua hàng loạt thách thức như sản xuất manh mún, hạ tầng thiếu đồng bộ, khai thác tận diệt và những điểm nghẽn về cơ chế quản lý.
“Không gian kinh tế nổi” đang mở ra
Nếu nhìn từ trên cao, hệ thống hồ chứa của Việt Nam giống như một mạng lưới những “tấm gương nước” khổng lồ, trải dài từ miền núi phía bắc đến Tây Nguyên. Miền bắc nổi lên như một “lõi phát triển” với các hồ lớn như Hòa Bình, Sơn La, Thác Bà, Na Hang, Lai Châu… Nhiều hồ có diện tích trên 5.000 ha, tạo thành những vùng mặt nước liên hoàn, một lợi thế hiếm có để phát triển nuôi trồng thủy sản quy mô lớn.
Thực tế, một “nền sản xuất nổi” đã hình thành trên các lòng hồ. Nuôi cá lồng, bè là hình thức chủ đạo, với tổng số lồng nuôi lên tới hơn 22.000 lồng, cho sản lượng khoảng 50.000 tấn mỗi năm. Năng suất nuôi cũng đang dần tiệm cận các mô hình thâm canh: cá mè đạt khoảng 50kg/m³, trắm đen 30–35kg/m³, cá lăng 25–30kg/m³. Theo Đề án phát triển nuôi trồng thủy sản hồ chứa giai đoạn 2026–2030 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đến năm 2030, sản lượng dự kiến đạt trên 260.000 tấn mỗi năm, với tổng giá trị khoảng 16.000 tỷ đồng. Hơn 50% cơ sở nuôi sẽ tham gia tổ hợp tác, hợp tác xã hoặc chuỗi liên kết, và 100% cơ sở được cập nhật trên cơ sở dữ liệu quốc gia về thủy sản.
Những “nút thắt” dưới mặt hồ
Tuy nhiên, bên cạnh những điểm sáng là một thực tế khác với nhiều tầng nấc khó khăn. Lĩnh vực nuôi trồng thủy sản khu vực phía bắc vẫn đang trong quá trình chuyển đổi từ sản xuất nhỏ lẻ sang sản xuất hàng hóa. Phần lớn hoạt động nuôi do các hộ gia đình thực hiện, phân tán, thiếu liên kết chuỗi. Hệ quả là sản lượng có tăng nhưng giá trị gia tăng thấp, chưa tương xứng với tiềm năng mặt nước rộng lớn.
Ở góc độ chính sách, TS Lê Thanh Lựu, Hội Thủy sản Việt Nam, thẳng thắn chỉ ra tồn tại kéo dài hơn hai thập kỷ: “Câu chuyện nuôi trồng thủy sản trên hồ chứa đã được bàn từ những năm 2000, nhưng đến nay, vẫn chưa có nhiều chuyển biến đáng kể. Nút thắt đầu tiên nằm ở cơ chế giao mặt nước chưa rõ ràng. Khi quyền tiếp cận tài nguyên chưa được xác lập minh bạch, doanh nghiệp khó đầu tư dài hạn, người dân loay hoay trong sản xuất ngắn hạn. Tiếp đó là bài toán thị trường và tổ chức sản xuất. Chưa xác lập được loài nuôi chủ lực theo chuỗi để có thị trường ổn định, nên rất khó thuyết phục nhà đầu tư tham gia”.
Một vòng luẩn quẩn hình thành: Không có thị trường lớn thì không có nhà đầu tư lớn; không có sản xuất quy mô lớn thì không thể tạo ra thị trường đủ hấp dẫn. Nút thắt tài chính cũng rất lớn: Sản xuất quy mô lớn đòi hỏi nguồn vốn đáng kể, nhưng cơ chế chưa rõ ràng và đầu ra chưa ổn định khiến doanh nghiệp khó tiếp cận tín dụng.
Hạ tầng và nhân lực còn yếu
Hạ tầng và dịch vụ hỗ trợ vẫn là điểm yếu rõ rệt: Từ giao thông kết nối lòng hồ, hệ thống cấp thoát nước đến dịch vụ giống, thức ăn, tiêu thụ… đều thiếu và chưa đồng bộ. Không có cảng cá, hệ thống vận chuyển chuyên dụng, nhà máy chế biến – chuỗi giá trị bị “đứt đoạn” ngay từ đầu. Việc thiếu cơ sở dữ liệu về phân vùng nuôi và sức tải môi trường khiến nhiều nơi phát triển tự phát, tiềm ẩn rủi ro sinh thái. Một hồ chứa thường liên quan tới nhiều đơn vị quản lý, dẫn tới tình trạng chồng chéo, “nhiều cửa”, gây khó khăn cho tổ chức sản xuất và thu hút đầu tư.
Không chỉ thiếu cơ chế và hạ tầng, ngành này còn thiếu nhân lực ở mọi cấp độ từ nhà khoa học, nhà quản lý đến người tổ chức sản xuất chuyên nghiệp. Mặt khác, tình trạng khai thác tận diệt ở một số nơi với các hình thức như xung điện, lưới mắt nhỏ… làm suy giảm nguồn lợi và ảnh hưởng trực tiếp tới môi trường nuôi.
Tiêu điểm: Khai thác tiềm năng nuôi trồng thủy sản hồ chứa
1. Tìm lời giải từ lòng hồ Thác Bà
2. Chìa khóa mở cửa kho báu
