Ngành gạo Nigeria lao đao trước làn sóng nhập khẩu và buôn lậu
Ngành sản xuất gạo của Nigeria – từng là điểm sáng thu hút đầu tư trong và ngoài nước – đang đối mặt với nguy cơ suy giảm nghiêm trọng. Tình trạng nhập khẩu ồ ạt và buôn lậu gia tăng đã kéo giá thị trường xuống thấp, gây áp lực khổng lồ lên các nhà sản xuất nội địa.
Hàng loạt nhà máy đóng cửa, hoạt động cầm chừng
Theo Tiến sĩ Andy Ekwelem, Tổng Giám đốc Hiệp hội Chế biến Gạo Nigeria, hiện nay gần 90 trong số hơn 150 nhà máy xay xát gạo trên toàn quốc đã phải ngừng hoạt động hoàn toàn. Số nhà máy còn lại chỉ đang vận hành ở mức 30–70% công suất thiết kế, một con số đáng báo động cho thấy mức độ khó khăn của ngành.
Nguyên nhân chính được xác định đến từ lượng gạo nhập khẩu khổng lồ và tình trạng buôn lậu tràn vào thị trường nội địa. Điều này không chỉ khiến giá gạo giảm mạnh mà còn làm suy yếu nghiêm trọng khả năng cạnh tranh của sản phẩm sản xuất trong nước.
Nhập khẩu tăng vọt, thị trường dư cung
Dữ liệu từ nhiều nguồn cho thấy Nigeria đã nhập khẩu từ 2,4 triệu đến 3,2 triệu tấn gạo trong năm 2025. Phần lớn hoạt động này diễn ra trong giai đoạn chính phủ áp dụng chính sách miễn thuế nhập khẩu tạm thời nhằm giảm chi phí thực phẩm cho người dân.
Theo công ty tư vấn nông nghiệp Vestance, ước tính nhập khẩu gạo niên vụ 2024/2025 đạt khoảng 2,4 triệu tấn, tăng đến 60% so với dự báo 1,5 triệu tấn đưa ra vào tháng 4/2024. Đáng chú ý, con số này chưa bao gồm lượng gạo nhập lậu vào Nigeria.
Việc nhập khẩu quy mô lớn, ước tính trị giá khoảng 1 nghìn tỷ Naira, đã khiến thị trường rơi vào tình trạng dư cung kéo dài từ năm ngoái. Cơ chế Chính sách Nông nghiệp Quốc gia (NAPM) vì vậy đã lên tiếng kêu gọi chính phủ ngừng nhập khẩu thêm để bảo vệ nông dân và doanh nghiệp chế biến trong nước.
Mâu thuẫn trong số liệu và quan điểm
Ông Kolawale Oye, CEO của Infinera Agribusiness Ltd, tiết lộ ngay cả dữ liệu cân đối lương thực quốc gia của chính phủ cũng cho thấy Nigeria ghi nhận lượng gạo dư thừa khoảng 1,1 triệu tấn vào tháng 12/2025. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh phần dư thừa này chủ yếu đến từ nhập khẩu chứ không phải từ sản xuất nội địa.
Trong khi đó, số liệu năm 2025 từ Cục Thống kê Quốc gia Nigeria (NBS) cho thấy chi phí nhập khẩu thực phẩm của nước này tăng mạnh, từ 3,83 nghìn tỷ Naira năm 2023 – thời điểm Tổng thống Bola Ahmed Tinubu nhậm chức – lên 7,65 nghìn tỷ Naira vào năm 2025.
Nhiều nông dân và chuyên gia cho rằng chính sách miễn thuế nhập khẩu gạo và một số mặt hàng thực phẩm từ tháng 7/2024 đến tháng 12/2025 là nguyên nhân chính khiến khối lượng nhập khẩu tăng vọt.
Tuy nhiên, tại một cuộc họp với các bên liên quan ở Abuja, Bộ trưởng Nông nghiệp và An ninh Lương thực Abubakar Kyari lại đưa ra con số khác biệt. Ông cho biết chỉ có khoảng 250.000 tấn gạo được nhập khẩu trong giai đoạn miễn thuế, một con số mà ông đánh giá là không đáng kể so với nhu cầu trong nước khoảng 11 triệu tấn.
Thách thức và giải pháp
Dù vậy, Bộ trưởng Công nghiệp John Owan Enoh thẳng thắn thừa nhận sự gia tăng của gạo nhập khẩu giá rẻ đang tạo ra thách thức lớn cho ngành sản xuất nội địa. Theo ông, khi gạo nhập khẩu hoặc gạo lậu được bán với giá thấp hơn nhiều so với gạo chế biến trong nước, điều này làm suy yếu sản xuất nội địa và làm giảm động lực đầu tư vào ngành.
Trước đó, dưới thời cựu Tổng thống Muhammadu Buhari, Nigeria đã thực hiện chính sách cấm nhập khẩu gạo qua biên giới đường bộ nhằm thúc đẩy sản xuất nội địa. Chính sách này đã mang lại những kết quả tích cực:
- Sản lượng lúa tăng từ 2,8 triệu tấn năm 2010 lên 8 triệu tấn vào năm 2021
- Nhờ sự hỗ trợ của chương trình cho vay nông nghiệp trọng điểm
- Sản lượng gạo xay xát trung bình đạt khoảng 5,3 triệu tấn mỗi năm
- Năng suất lúa tăng từ 1,5 tấn/ha lên khoảng 3,5 tấn/ha
Theo Ngân hàng Trung ương Nigeria, nhiều bang đã ghi nhận sản lượng cao như Kebbi (3,5 triệu tấn), Jigawa (2,1 triệu tấn), Kano (1,6 triệu tấn) và Ebonyi (1,5 triệu tấn).
Kể từ năm 2017, khoảng 68 nhà máy xay xát gạo quy mô vừa và lớn đã được xây dựng trên khắp Nigeria, đặc biệt tại khu vực miền Bắc, cùng hàng nghìn nhà máy nhỏ hơn tại các bang như Kano, Kebbi, Kaduna, Katsina, Jigawa, Taraba, Benue, Nasarawa, Anambra và Ebonyi.
Tuy nhiên, theo Bộ trưởng Owan Enoh, thách thức hiện nay đòi hỏi các giải pháp chính sách thực chất thay vì chỉ dừng lại ở thảo luận. Ông nhấn mạnh gạo vẫn là một trong những loại lương thực quan trọng nhất đối với Nigeria, với mức tiêu thụ khoảng 32–33 kg/người mỗi năm, tương đương 6,7–7 triệu tấn gạo xay xát.
Ngành gạo Nigeria đang đứng trước bước ngoặt quan trọng, nơi các quyết định chính sách trong thời gian tới sẽ quyết định tương lai của hàng nghìn nông dân và doanh nghiệp chế biến trong nước.
