Trung Đông: Cuộc chiến biến nước biển thành nước ngọt và những thách thức sống còn
Trung Đông thường được biết đến như vùng đất của những cường quốc dầu mỏ, nhưng ít ai ngờ rằng, đây còn là những “vương quốc nước mặn”, nơi cuộc tìm kiếm nước ngọt đã trở thành vấn đề sống còn suốt hàng nghìn năm lịch sử. Trong thế kỷ 20, cách mạng công nghiệp, sự gia tăng dân số, nhiệt độ Trái đất tăng cao và tình trạng hạn hán đã khiến tình hình càng thêm trầm trọng.
Thực trạng khan hiếm nước và giải pháp khử mặn
Theo Hãng thông tấn Anadolu, Trung Đông chiếm khoảng 6% dân số thế giới nhưng chỉ sở hữu 2% lượng nước ngọt tái tạo toàn cầu. Khoảng 83% lãnh thổ khu vực này đang đối mặt với tình trạng khan hiếm nước nghiêm trọng. Để ứng phó, các quốc gia Trung Đông đã chuyển hướng sang xây dựng hệ thống nhà máy khử mặn, biến nước biển thành nguồn nước ngọt nhân tạo.
Khu vực Trung Đông và Bắc Phi hiện chiếm khoảng 60% công suất khử mặn toàn cầu. Trong số 18.000 nhà máy khử mặn thương mại đang vận hành trên thế giới, khu vực này sở hữu hơn 5.000 nhà máy, bao gồm những cơ sở lớn nhất, hiện đại nhất với công nghệ cao, sản xuất 28,96 triệu m3 nước mỗi ngày. Saudi Arabia, quốc gia lớn nhất khu vực, đứng đầu thế giới trong lĩnh vực này, chiếm 25% công suất khử mặn toàn cầu.
Kế hoạch mở rộng và đầu tư khổng lồ
Các nước Trung Đông không dừng lại ở đó. Họ đã lên kế hoạch tăng gấp đôi công suất sản xuất nước ngọt trong giai đoạn 2024-2028, thông qua việc ký kết hợp đồng xây dựng và vận hành các nhà máy mới, cung cấp thêm 20,9 triệu m3 nước mỗi ngày. Đầu tư vào cơ sở hạ tầng khử mặn của khu vực cũng tăng mạnh, với hơn 53 tỷ USD được chi từ năm 2006 đến 2024, chiếm gần một nửa tổng chi toàn cầu cho hoạt động này. Dự kiến, tổng mức đầu tư sẽ đạt 100 tỷ USD vào năm 2030, phản ánh nhu cầu nước sạch cực lớn.
Tầm quan trọng của hệ thống khử mặn
Hệ thống khử mặn đóng vai trò then chốt trong đời sống Trung Đông. Có tới 8 trong 10 nhà máy khử mặn lớn nhất thế giới nằm trên bán đảo Arab, cùng hai nhà máy khác ở Israel. Nếu không có hệ thống này, khoảng 100 triệu người ở vùng Vịnh sẽ khó tiếp cận nước ngọt, và nhiều vùng rộng lớn của Saudi Arabia, Qatar, UAE hay Kuwait có nguy cơ trở nên hoang vắng, kể cả Thủ đô Riyadh.
Đi sâu vào từng quốc gia, các con số càng gây kinh ngạc:
- Kuwait: 90% nước uống của người dân đến từ nhà máy khử mặn.
- Oman: 86% lượng nước sinh hoạt có nguồn gốc tương tự.
- Saudi Arabia: 70% nước sạch được sản xuất qua khử mặn.
- Israel: Chiếm 3% thị phần toàn cầu, đi đầu trong công nghệ này.
Trong khi đó, Iran vẫn chủ yếu dựa vào nguồn nước sông hồ truyền thống, nhưng cũng đang phải xây thêm nhà máy khử mặn do hạn hán kéo dài.
Thách thức và nỗ lực vượt khó
Bất chấp thành tựu, Saudi Arabia và các quốc gia Trung Đông vẫn đối mặt với hàng loạt thách thức:
- Vấn đề nguồn lực: Khử mặn đòi hỏi chi phí lớn và năng lượng khổng lồ. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), hai phần ba lượng nước khử mặn ở Trung Đông sử dụng nhiên liệu hóa thạch, chỉ một phần ba dùng công nghệ màng lọc. Để cải thiện, các nhà nghiên cứu đang tìm cách tiết kiệm năng lượng, kéo dài tuổi thọ hệ thống và xử lý nước thải mặn. Năm 2021, Saudi Arabia hợp tác với Công ty Solar Water Plc (Anh) để xây dựng nhà máy khử mặn dùng năng lượng mặt trời, hướng tới mục tiêu chuyển đổi sang năng lượng sạch.
- Bất ổn chính trị: Trung Đông là khu vực nhiều biến động, khiến hệ thống nhà máy khử mặn trở thành mục tiêu dễ bị tổn thương. Một bức điện tín ngoại giao của Mỹ năm 2008 từng cảnh báo, nếu các nhà máy quan trọng bị tấn công, người dân Riyadh có thể phải sơ tán trong một tuần, dẫn đến mất điện, nông nghiệp sụp đổ và khủng hoảng toàn diện. Lịch sử đã chứng kiến các cuộc tấn công như trong Chiến tranh vùng Vịnh năm 1991, khi Iraq thả dầu thô để phá hoại hệ thống khử mặn, gây hư hại lớn cho Kuwait và buộc Saudi Arabia phải lắp đặt biện pháp bảo vệ khẩn cấp.
Hướng đi tương lai
Đối mặt với thách thức, đổi mới công nghệ vẫn là con đường dài hạn cho Trung Đông. Việc sử dụng năng lượng mặt trời và điện gió cho công nghiệp lọc nước được xem là giải pháp tiềm năng, nhưng đòi hỏi hạ tầng khổng lồ và nhiều thập kỷ hoàn thiện. Tuy nhiên, giống như hệ thống nước, các cơ sở năng lượng này cũng có thể trở thành mục tiêu tấn công trong xung đột, bởi nguồn nước vẫn mãi là vấn đề “sống còn” ở vùng đất này.
