Trong dự thảo Nghị định mới về kinh doanh xăng dầu, Bộ Công Thương đề xuất chuyển từ cơ chế Nhà nước công bố giá cơ sở định kỳ sang việc để thương nhân đầu mối và phân phối tự quyết định giá bán lẻ trên cơ sở công thức giá quy định. Sau khi điều chỉnh, doanh nghiệp phải kê khai, thông báo giá để cơ quan quản lý kiểm tra, giám sát.
Trao đổi với phóng viên, lãnh đạo một doanh nghiệp bán lẻ xăng dầu tại Hà Nội cho hay, đây là thay đổi mà thị trường mong đợi từ lâu. Tuy nhiên, theo vị này, điều khiến hệ thống bán lẻ trăn trở không phải chu kỳ điều chỉnh hay chủ thể công bố giá, mà là giá mua – bán phải phản ánh hợp lý chi phí trong chuỗi. Nếu không, việc tự định giá cũng khó giải quyết bài toán kinh doanh.
Áp lực chi phí dồn về các mắt xích cuối
Thực tế gần đây, nhiều thương nhân phân phối và cửa hàng bán lẻ phản ánh lượng hàng được cấp có lúc thấp hơn nhu cầu, trong khi chiết khấu bị thu hẹp rất mạnh. Khi chênh lệch giữa giá mua và giá bán không đủ bù đắp chi phí vận chuyển, nhân công, thuê mặt bằng và duy trì hoạt động, hiệu quả kinh doanh của họ bị ảnh hưởng rõ rệt.
Một thương nhân phân phối nhấn mạnh, cơ chế mới chỉ thực sự tạo thay đổi nếu quan hệ giá giữa đầu mối, phân phối và bán lẻ trở nên minh bạch hơn. Doanh nghiệp có thể tự thỏa thuận giá với nhau, nhưng cần có nguyên tắc để chi phí hợp lý của từng khâu được phản ánh đầy đủ trong giá, tránh tình trạng khó khăn dồn về một mắt xích cuối chuỗi.
Chuyên gia: Vẫn là thị trường 'nửa vời'?
Đánh giá về dự thảo, ông Nguyễn Tiến Thỏa – Chủ tịch Hội Thẩm định giá Việt Nam – nhận định, việc trao quyền quyết định giá xăng dầu cho doanh nghiệp là bước đổi mới theo hướng thị trường, phù hợp với Nghị quyết 55-NQ/TW của Bộ Chính trị về định hướng Chiến lược phát triển năng lượng quốc gia. Nghị quyết này đặt ra yêu cầu áp dụng giá thị trường, bảo đảm giá năng lượng minh bạch do thị trường quyết định.
Tuy nhiên, ông Thỏa chỉ ra rằng dự thảo vẫn còn những rào cản khiến cơ chế giá thị trường 'nửa vời'. Nguyên nhân là Luật Giá hiện hành xác định xăng, dầu thành phẩm thuộc danh mục hàng hóa, dịch vụ bình ổn giá, không nằm trong danh mục do Nhà nước định giá. Vì vậy, cần phân biệt rõ quyền định giá của doanh nghiệp trong điều kiện thị trường bình thường với việc Nhà nước áp dụng biện pháp bình ổn khi có biến động bất thường.
Điểm đáng chú ý, dự thảo vẫn quy định Nhà nước công bố chi phí kinh doanh định mức để thương nhân áp dụng. Theo ông Thỏa, đây là một yếu tố cấu thành giá, đáng lẽ doanh nghiệp phải được tự quyết định. Nếu Nhà nước vẫn can thiệp khoản chi phí này, quyền tự chủ của doanh nghiệp trong định giá sẽ bị hạn chế.
CPI và chu kỳ rà soát: Liệu có sát thực tế?
Ông Nguyễn Tiến Thỏa cũng băn khoăn khi dự thảo lấy chỉ số CPI làm căn cứ điều chỉnh chi phí kinh doanh định mức. CPI là chỉ số giá chung của hơn 670 mặt hàng, trong đó nhiều mặt hàng không liên quan trực tiếp đến xăng dầu. Trong khi đó, chi phí kinh doanh xăng dầu có những biến động riêng, dễ bị san bằng hoặc làm sai lệch nếu dùng CPI chung.
Bên cạnh đó, việc định kỳ 3 năm mới rà soát lại mức chi phí có thể không theo kịp diễn biến thực tế. Giá xăng dầu thế giới và chi phí vận hành có thể thay đổi nhanh chóng trong thời gian ngắn, trong khi khung chi phí cố định kéo dài 3 năm sẽ thiếu linh hoạt.
Ông Thỏa nhấn mạnh: 'Khi đã lựa chọn cơ chế giá thị trường, cần trao thực chất hơn quyền quyết định cho doanh nghiệp, thay vì để cơ quan quản lý làm thay một phần quyền của doanh nghiệp trong quá trình hình thành giá'.
Để cơ chế mới thực sự đi vào cuộc sống, các chuyên gia cho rằng cần xây dựng một hệ thống nguyên tắc minh bạch, rõ ràng trong mối quan hệ giá giữa các khâu đầu mối, phân phối và bán lẻ. Đồng thời, Nhà nước nên chuyển vai trò từ người định giá sang người kiểm tra, giám sát, xử lý các hành vi lạm dụng giá để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
