Nhiều doanh nghiệp nhà nước (DNNN) đang nắm giữ hàng nghìn tỉ đồng vốn và tài sản nhưng không thể tăng trưởng vì không có quyền tự quyết, không được phép xoay xở trên những tài sản được giao. Đây là nhận định của ông Bùi Khắc Hiền, Phó vụ trưởng Vụ Kế hoạch - tài chính (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), tại hội thảo 'Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng' do Báo Tiền Phong tổ chức ngày 21.7 tại Hà Nội.
Nghịch lý trong quản lý vốn và tài sản
Theo ông Hiền, trong tái cơ cấu DNNN, cần xác định mục tiêu ưu tiên là cổ phần hóa, bán doanh nghiệp hay nâng cao quản trị. Nếu chỉ đặt tiêu chí cứng là cổ phần hóa, đưa doanh nghiệp ra thị trường mà không tạo năng lực quản trị tương xứng thì chưa đạt yêu cầu. Ông chỉ rõ: 'Hiện có nghịch lý là, chúng ta giao vốn, tài sản cho doanh nghiệp nhưng lại không coi đó là tài sản thực sự của họ. Chẳng hạn như đất đai hay hạ tầng được giao, doanh nghiệp có được coi là tài sản để đem đi thế chấp, xoay xở kinh doanh hay không?'
Ông Hiền nhấn mạnh: 'Nhiều doanh nghiệp nắm trong tay hàng nghìn tỉ đồng nhưng không thể tăng trưởng vì không có quyền tự quyết, không được xoay xở trên những đồng vốn và tài sản đó. Không thể đổ lỗi hoàn toàn cho doanh nghiệp về chuyện không tăng trưởng, trong khi cách quản lý, quản trị đang bó buộc.'
Vướng mắc trong chuyển giao và SCIC
Bộ Nông nghiệp và Môi trường hiện quản lý 13 doanh nghiệp, tập trung sắp xếp theo Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị. Ông Hiền cho biết: 'Chúng tôi có những doanh nghiệp bị vướng, bị âm vốn, rất muốn chuyển đi nhưng SCIC lại không có cơ chế để nhận. SCIC thường chỉ nhận các doanh nghiệp có lãi hoặc không bị âm vốn.'
Từ góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Vũ Hoan, Thành viên Hội đồng thành viên Tổng công ty Lương thực miền Bắc (Vinafood1), cho biết năm 2025 Vinafood1 triển khai đề án cơ cấu lại nhưng gặp nhiều khó khăn. Hiệu quả sử dụng vốn thấp, biên lợi nhuận ngành lương thực rất mỏng, có thời điểm bán 1 kg gạo chỉ lãi khoảng 50 đồng. Quy mô vốn nhiều doanh nghiệp thành viên chỉ từ 5-10 tỉ đồng, khó thu hút nhà đầu tư.
Rào cản pháp lý và thoái vốn
Vướng mắc về đất đai, hồ sơ pháp lý kéo dài nhiều năm khiến định giá doanh nghiệp, xử lý tài sản gặp trở ngại. Thoái vốn không đạt kết quả mong muốn vì doanh nghiệp lĩnh vực lương thực, muối, bao bì có sức hấp dẫn đầu tư thấp, nhiều lần đấu giá không có nhà đầu tư tham gia. Hệ thống chính sách, pháp luật chồng chéo, thường xuyên thay đổi giữa quy định về đất đai, đầu tư, quản lý vốn nhà nước, kéo dài quá trình cơ cấu lại.
Vinafood1 kiến nghị hoàn thiện pháp luật quản lý vốn nhà nước, tháo gỡ vướng mắc đất đai, xây dựng bộ tiêu chí đánh giá DNNN theo hiệu quả sử dụng vốn, đổi mới sáng tạo, đóng góp cho tăng trưởng thay vì chỉ dựa vào lợi nhuận ngắn hạn.
Giải pháp từ chuyên gia và đại biểu Quốc hội
Ông Phan Đức Hiếu, đại biểu Quốc hội khóa XVI, nhấn mạnh tái cơ cấu không chỉ là giảm số lượng doanh nghiệp qua sáp nhập, giải thể hay thoái vốn, mà mục tiêu cốt lõi là nâng cao hiệu quả hoạt động, sức cạnh tranh. Cần xử lý dứt điểm tồn đọng tài chính, nghĩa vụ pháp lý, đất đai. Bộ Tài chính cần rà soát toàn diện, phân loại thẩm quyền để trình Quốc hội, Chính phủ hoặc các bộ, ban hành cơ chế xử lý, thậm chí nghiên cứu nghị quyết đặc thù.
Ông Hiếu đề xuất: 'Cần sớm nâng cấp SCIC thành một quỹ đầu tư nhà nước chuyên nghiệp theo tinh thần Nghị quyết 79, được trao quyền chủ động hơn trong quản lý danh mục đầu tư, mua - bán và tái cơ cấu vốn theo hiệu quả thị trường thay vì phụ thuộc vào thủ tục hành chính. Đây sẽ là bước đi quan trọng để nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước, tăng sức cạnh tranh của khu vực DNNN giai đoạn 2026 - 2030.'
Theo Bộ Tài chính, tiến độ sắp xếp, cổ phần hóa, thoái vốn nhà nước giai đoạn 2022-2025 còn chậm. Hết năm 2025, chỉ có 180/676 doanh nghiệp được phê duyệt đề án cơ cấu lại, chiếm 20% tổng số. Giai đoạn này, cả nước phải cổ phần hóa 30 doanh nghiệp, sắp xếp lại 8 doanh nghiệp, thoái vốn tại 146 doanh nghiệp. Tuy nhiên, đến cuối năm 2025, chưa có doanh nghiệp nào hoàn thành cổ phần hóa; chỉ có 4 doanh nghiệp hoàn thành sáp nhập, 4 doanh nghiệp đang triển khai giải thể, và hoàn thành thoái vốn tại 17 doanh nghiệp.
